Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:42:13.501451+00:00

Muxaddes Kitap: Nızamnıń qaytalanıwı

Muxaddes Kitap: Nızamnıń qaytalanıwı

1. Alǵí sóz

1. Nızamnıń qaytalanıwı

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Nızamnıń qaytalanıwı

Nızamnıń qaytalanıwı

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

Alǵí sóz

Nızamnıń qaytalanıwı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Nızamnıń qaytalanıwı kitabı Tawrattıń besinshi kitabı. Bul kitap Muwsanıń Moab tegisligindegi Izrail xalqına aytqan sózlerinen ibarat. Muwsa bul sózlerdi Izrail xalqınıń shóldegi qırıq jıllıq saparınan keyin aytadı. Sol waqıtta Izrail xalqı Quday wáde qılǵan Qanan jerine kiriwge shamalasıp turǵan edi.

Kitaptıń ishindegi eń áhmiyetli temalar mınalar:

Muwsa Izrail xalqına qırıq jıl dawamında bolıp ótken áhmiyetli waqıyalardı esletip ótedi hám Qudayǵa sadıq bolıp, Oǵan boysınıwǵa shaqıradı. Sonıń menen birge, Muwsa olarǵa Qudayı Jaratqan Iyeniń shólde ózlerine ǵamxorlıq qılǵanın umıtpawdı eskertedi.

Muwsa on buyrıqtı qaytalap, xalıqtıń butlarǵa tabınıwı qadaǵan ekenligin hám jalǵız Qudayǵa sıyınıwı kerekligin tastıyıqlaydı. Keyin Izrail xalqınıń ómirine tiyisli hár túrli nızamlarǵa toqtap ótedi.

Muwsa xalıqqa Quday menen dúzilgen kelisimniń mánisin esletip ótedi. Xalıqtı kelisim shártlerine sadıq bolıwǵa shaqıradı. Qudayǵa boysınıw bereket alıp keletuǵının, boysınbawshılıq bolsa náletke duwshar qılatuǵının aytadı.

Muwsa xalıqtıń náwbettegi jolbasshısı etip Eshuanı tayınlaydı. Keyin Qudaydıń sadıqlıǵına baǵıshlanǵan bir qosıqtı aytadı hám Izrail urıwlarına birme-bir pátiya beredi. Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi Moab elinde bul dúnyadan kóz jumadı.

1

Izraillılardıń Xoreb tawınan jolǵa shıǵıwı

1^1Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasındaǵı shólde izraillılarǵa tómendegi sózlerdi ayttı. Bul shól Suftıń qarama-qarsısındaǵı Iordan tegisliginiń bir bóleginde, Paran menen Tofel, Laban, Xaserot hám Diy-Zahab arasında jaylasqan edi. 2Xorebten tawlı Seir jerine alıp baratuǵın jol menen júrgende, Qadesh-Barniyaǵa deyin on bir kúnlik jol edi+. 3Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan keyin, qırqınshı jıldıń on birinshi ayınıń birinshi kúni Muwsa olarǵa Jaratqan Iyeniń buyırǵan sózlerin járiyaladı+. 4Bunnan aldın Muwsa Xeshbonda húkimdarlıq qılǵan amor xalqınıń patshası Sixondı, Ashtarotta hám Edreyde húkimdarlıq qılǵan Bashan patshası Ogtı jeńiliske ushıratqan edi+.

5Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasındaǵı Moab jerinde Jaratqan Iyeniń nızamın bılay dep túsindire basladı:

6«Qudayımız Jaratqan Iye Xorebte bizlerge bılay dedi: „Bul tawda uzaq waqıt turıp qaldıńız+. 7Qánekey, jolǵa shıǵıńlar. Amor xalqınıń tawlı jerine hám sol jerge qońsılas bolǵan barlıq ellerge: Iordan tegisligine, tawlı úlkege, batıstaǵı taw eteklerine, Negebke hám Jer Orta teńiziniń boylarına kirip barıńlar. Yaǵnıy, pútkil Qanan eli menen Lebanonǵa, jáne de, ullı Evfrat dáryasına deyin barıńlar+. 8Sol jerlerdi sizlerge berip atırman. Barıńlar, ata-babalarıńızǵa – Ibrayımǵa, Ísaqqa, Yaqıpqa hám olardıń áwladlarına beremen dep ant ishken jerlerdi múlik etip alıńlar“»+.

Muwsanıń qazılardı tayınlawı

9«Sol waqıtta sizlerge bılay dep ayttım: „Sizlerdi bir ózim jetelep alıp júre almayman, sebebi sizler men ushın awır júk bolasızlar+. 10Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi kóbeytti. Mine, búginlikte aspandaǵı juldızlar sıyaqlı sansız bolıp, kóbeydińiz+. 11Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye wáde bergenindey, sizlerdi ele de mıń ese kóbeytsin hám jarılqasın!+
12Biraq sizlerdiń awır júklerińiz benen dawlarıńızdı bir ózim qalayınsha kóteremen? 13Endi hár bir urıwdan dana, aqıllı hám tájiriybeli adamlardı tańlap alıńlar. Olardı sizlerge basshı etip tayınlayman“.

14Sizler de bunı jaqsı dep maqulladıńız. 15Sonda urıwlarıńızdan dana hám tájiriybeli bolǵan adamlardı sizlerge mıńbası, júzbası, eliwbası, onbası hám bazıların jámiyettiń qadaǵalawshıları etip tayınladım+. 16Sol waqıtta tayınlanǵan qazılarǵa bılay dep buyırǵan edim: „Tuwısqanlarıńızdıń arasındaǵı dawlarǵa qulaq salıń. Bir adamnıń izraillı tuwısqanı menen yamasa kelgindi bir adam menen bolǵan dawların ádillik penen sheshiń+. 17Húkim waqtında bir táreplilik qılmań, bay adamǵa da, jarlı adamǵa da qulaq salıń. Hesh kimnen qorqpań, óytkeni húkim Qudaydandur. Ózlerińiz sheshe almaǵan bir másele bolsa, maǵan alıp keliń, onı ózim sheshemen“+. 18Sol waqıtta sizlerge islewińiz kerek bolǵan hár bir isti tapsırǵan edim».

Xalıqtıń jansızlardı jiberiwi

19•«Sonnan keyin, Qudayımız Jaratqan Iyeniń bizlerge buyırǵanınday, bizler Xoreb tawınan shıǵıp, amor xalqınıń tawlı jerine baratuǵın joldan júrip, ózlerińiz kórgen keń hám qorqınıshlı shól arqalı Qadesh-Barniyaǵa bardıq. 20Sol jerde men sizlerge: „Mine, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge berip atırǵan amor xalqınıń tawlı jerine jetip keldik. 21Qarańlar, Qudayıńız Jaratqan Iye usı jerlerdi sizlerge berdi. Qáne, ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sizlerge aytqanınday, barıp ol jerdi múlik etip alıńlar. Qorqpańlar, qáweterge túspeńler“, – dedim+.

22Al sizler hámmeńiz maǵan kelip, bılay dedińler: „Eldi aralap, kózden ótkerip shıǵıw ushın, aldımızdan jansızlardı jibereyik. Olar qaysı joldan baratuǵınımızdı hám baratuǵın sol qalalar haqqında xabar alıp kelsin“.

23Bul pikir maǵan da maqul boldı. Solay etip, arańızdan on eki adamdı, hár bir urıwdan bir adamnan tańlap aldım. 24Olar tawlı úlkege kóterildi hám Eshkol sayına barıp, eldi aralap shıqtı. 25Qaytıp kiyatırıp, sol jerdiń jetistirgen miywelerinen alıp keldi. Olar: „Qudayımız Jaratqan Iyeniń bizlerge berip atırǵan jeri jaqsı eken“, – dedi.

26Degen menen, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qarsı shıǵıp, ol jerge barıwdı qálemedińiz. 27Sonda óz shatırlarıńızda tońqıldap, bılay dedińiz: „Jaratqan Iye bizlerdi jek kóredi. Ol bizlerdi amorlarǵa táslim qılıp, joq etiw ushın Mısırdan alıp shıqtı. 28Ol jerge ne ushın baratırmız? Tuwısqanlarımız ol jerdegi xalıqtıń bizlerden góre júdá kúshli hám boyları da bálent ekenin aytıp, ruwxımızdı túsirip jiberdi. Olardıń úlken qalaları aspanǵa tiyer diywallar menen qorshalǵan, hátteki, ol jerde Anaq áwladınan shıqqan dáw adamlardı da kórgen eken“.

29Sonda men sizlerge bılay dedim: „Olardan qorqpańlar, qáweterge de túspeńler. 30Aldıńızda baratırǵan Qudayıńız Jaratqan Iye Mısırda urısqanday, sizler ushın urısadı+. 31Qudayıńız Jaratqan Iye shólde sizlerge ǵamxorlıq qılıp keldi. Ol ákeniń óz balasın alıp júrgenindey, sizlerdi usı jerge deyin jol boyı kóterip keldi+. 32Sonda da sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege isenbey atırsız. 33Al Ol bolsa, shatırlarıńızdı qurıwǵa jer izlew ushın, júretuǵın jolıńızdı kórsetip túnde ot, kúndiz bult ishinde aldıńızda júrip keldi“»+.

Jaratqan Iyeniń Izrail xalqın jazalawı

34•«Jaratqan Iye sizlerdiń sózlerińizdi esitip, ǵázeplendi hám ant iship bılay dedi: 35„Ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken sol jaqsı jerdi usı jaman áwladtıń hesh biri kórmeydi. 36Sol jerdi tek ǵana Efunne ulı Kaleb kóredi. Ayaq basqan jerlerin oǵan hám onıń áwladına beremen. Óytkeni ol pútkil júregi menen Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan sadıq qaldı“+.

37Jaratqan Iye sizler sebepli maǵan da ǵázeplenip, bılay dedi: „Sen de sol jerge kirmeyseń+. 38Biraq járdemshiń Nun ulı Eshua ol jerge kiredi. Onı jigerlendir. Izraillılarǵa jerdi múlik etip, alıp beretuǵın adam Eshua boladı+. 39Sonda sizler balalarımız tutqın boladı dep, aytqan edińiz. Búginlikte sol aq penen qaranı ayıra almaytuǵın balalarıńız sol elge kiredi. Eldi olarǵa beremen, sol jerdi olar múlik etip, iyeleydi. 40Al sizler artıńızǵa qaytıńlar, Qızıl teńizge baratuǵın joldan shólge ketińler“.

41Sonda sizler maǵan: „Bizler Jaratqan Iyege qarsı gúna isledik. Qudayımız Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha barıp urısamız“, – dedińiz. Sizler sol tawlı úlkeni basıp alıw ańsat boladı, dep oylap, hár birińiz qurallarıńızdı aldıńız.

42Biraq Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: „Olarǵa ayt, urısıwǵa shıqpasın. Sebebi Men sizler menen birge emespen. Dushpanıńızdan jeńilip qalasız“.

43Sizlerdi eskertken edim, biraq qulaq salmadıńız. Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qarsı shıqtıńız. Sizler menmenlikke berilip, urısıw ushın tawlı úlkege shıqtıńız. 44Tawlı úlkede jasaytuǵın amorlar sizlerge qarsı shıǵıp, olar pal hárrelerdey bolıp, izińizden quwıp, Seirden Xorma qalasına deyin sizlerdi tas-talqan qıldı. 45Aman qalǵanlarıńız qaytıp kelip, Jaratqan Iyeniń aldında jıladıńız. Biraq Jaratqan Iye dadıńızǵa qulaq salmadı, sizlerge itibar da bermedi. 46Solay etip, uzaq waqıtqa deyin Qadeshte qaldıńız»+.

2

Izraillılardıń shólde ótkergen jılları

2^1«Keyin, Jaratqan Iyeniń maǵan buyırǵanınday, bizler keynimizge qaytıp, Qızıl teńizge baratuǵın jol menen shólge kettik. Seir tawlarınıń átirapında uzaq waqıt júrdik+.

2Aqırında Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: 3„Usı tawlı úlkeniń dógereginde júrgenińiz jeter. Endi arqa tárepke qaray júrińler“. 4Sonnan keyin, xalıqqa mına buyrıqlardı beriwimdi ayttı: „Seir jerinde jasaytuǵın tuwısqanlarıńız bolǵan Esawdıń urpaqlarınıń jerinen ótesizler. Olar sizlerden qorqadı. Degen menen, ózlerińiz de abaylı bolıńlar. 5Olarǵa qarsı urıs ashpańlar. Sizlerge olardıń jerinen bir qarıs ta jer bermeymen. Óytkeni tawlı Seir jerin Esawǵa múlik etip berdim+. 6Olardan jeytuǵın awqatıńızdı hám ishetuǵın suwıńızdı gúmiske satıp alıńlar. 7Qudayıńız Jaratqan Iye, yaǵnıy Men sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizdi jarılqadım. Usı ushı-qıyırı joq shólde aylanıp júrgenińizde, sizlerdi qorǵadım. Men qırıq jıl dawamında sizler menen birge boldım hám sizlerdiń hesh qanday mútájligińiz bolmadı“+.

8Solay etip, bizler Seirde jasap atırǵan tuwısqanlarımız Esaw urpaqlarınıń janınan óttik. Elat hám Esion-Geberden Iordan tegisligine baratuǵın joldan júrdik, keyin jolımızdı Moab shóline qaray burdıq+.

9Sonda Jaratqan Iye maǵan: „Moablılarǵa hújim qılıp, urıs ashpańlar. Olardıń jerinen sizlerge múlik bermeymen. Óytkeni Ar qalasın Luttıń urpaǵına múlik etip berdim“, – dedi»+.

10Burın ol jerde anaqlar sıyaqlı uzın boylı, kúshli hám kóp sanlı em xalqı jasaytuǵın edi+. 11Anaqlar sıyaqlı, em xalqı da refa xalqı dep esaplanatuǵın edi. Biraq moablılar olardı em xalqı dep ataǵan edi+. 12Seirde burın xor xalqı jasaytuǵın edi. Esawdıń urpaqları ol jerdi olardan tartıp alǵan edi. Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń múlik etip bergen jerinde xalıqlardı joq qılǵanınday, Esawdıń áwladları da xor xalqın joq etip, jerlerine jaylasıp alǵan edi+.

13«Jaratqan Iye: „Qánekey, jolǵa shıǵıńlar, Zered dáryasınan ótińler“, – dedi. Bizler Zered dáryasınan óttik+. 14Qadesh-Barniyadan jolǵa shıǵıp, Zered dáryasınan ótemen degenshe, otız segiz jıl jol júrdik. Jaratqan Iyeniń ant iship aytqanınday, usı waqıtqa kelip, Izrail xalqınan bunnan aldınǵı áwladtıń barlıq urısqa jaramlıları joq bolǵan edi+. 15Hátteki, Jaratqan Iye olardı ordadan joq qılıw ushın, olarǵa qarsı qol kóterdi.

16Sol urısqa jaramlılardıń barlıǵı ólip, xalıq arasınan joq bolǵannan keyin, 17Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: 18„Búgin Ar qalasınıń jolınan, Moab jerlerinen ótesizler. 19Ammon xalqına jaqınlasqanıńızda, olarǵa hújim qılıp, urıs ashpańlar. Sebebi ammonlardıń jerinen sizlerge múlik bermeymen. Men ol jerdi múlik etip Luttıń urpaǵına berdim“»+.

20Burın bul jer de refa xalqınıń eli dep esaplanatuǵın edi. Refa xalqı olardan aldın sol jerde jasaǵan edi. Ammon xalqı olardı zamzumlar dep ataytuǵın edi+. 21Zamzumlar anaq xalqınday uzın boylı, kúshli hám kóp edi. Biraq Jaratqan Iye olardı ammon xalqınıń aldında qıyrattı. Ammonlar zamzumlardıń jerlerin basıp alıp, sol jerge jaylasıp alǵan edi. 22Jaratqan Iye Seirde jasaytuǵın Esaw urpaǵı ushın da solay islep, xor xalqın olardıń aldında qıyrattı. Esaw áwladları xorlardıń jerlerin basıp alıp, sol jerge jaylasqan edi. Olar búgin de sol jerde jasaydı+. 23Kaftordan kelgen kaftorlılar da Gazaǵa deyin sozılǵan awıllarda jasaytuǵın aw xalqın joq etip, olardıń jerlerine jaylasıp alǵan edi+.

24•«Bizler Moab jerinen ótkenimizden keyin, Jaratqan Iye bizlerge: „Endi jolǵa shıǵıńlar! Arnon dáryasınan ótińler! Mine, amor xalqınıń Xeshbondaǵı patshası Sixondı hám onıń elin sizlerge táslim qılaman. Oǵan hújim qılıp, jerin iyelep baslańlar. 25Búginnen baslap Men jer júzindegi xalıqlardı sizlerden húreyi ushıp, qorqatuǵın qılaman. Olar sizler tuwralı esitkende, qorqıwdan titireytuǵın boladı“, – dedi»+.

Izraillılardıń Xeshbon patshası Sixondı jeńiwi

26«Sonnan keyin, men Kedemot shólinen Xeshbon patshası Sixonǵa elshiler arqalı tınıshlıq kelisimin usınıp, mına xabardı jiberdim: 27„Elińizden ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Bizler ońǵa da, solǵa da burılmay tuwrı joldan ótip ketemiz+. 28Jeytuǵın awqatımızdı da, ishetuǵın suwımızdı da sizden gúmiske satıp alamız. Tek ǵana jerińizden ótip ketsek boldı. 29Seirde jasaytuǵın Esaw áwladları menen Arda jasaytuǵın moab xalqı óz shegaralarınan ótiwimizge ruxsat berdi. Siz de jerińizden ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Iordan dáryasınan ótip, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge beretuǵın jerge jetip alayıq“.

30Degen menen, Xeshbon patshası Sixon jerinen ótiwimizge ruxsat bermedi. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye búgin kórip turǵanıńızday, Sixondı sizlerge táslim qılıw ushın, onıń júregin tas etip, ójet qılıp qoyǵan edi.

31Jaratqan Iye maǵan: „Mine, Sixondı hám onıń elin saǵan táslim qılıp atırman. Endi onıń elin qolǵa kirgizip, iyelep alıwdı basla“, – dedi. 32Sixon bizler menen urısıw ushın, Yahasta barlıq áskerleri menen bizlerge qarsı shıqtı. 33Qudayımız Jaratqan Iye onı bizlerge táslim qıldı. Sixondı, onıń ulların hám pútkil xalqın qırıp tasladıq. 34Olardıń barlıq qalaların qolǵa kirgizip, hámmesin joq qıldıq. Erkek, hayal hám balalarınan hesh birin aman qaldırmadıq. 35Tek ǵana olardıń haywanların hám qalalarındaǵı mal-múliklerin ózlerimizge olja etip aldıq. 36Arnon sayınıń shetinde jaylasqan Aroerden hám saydıń ishindegi qaladan baslap Giladqa deyin hesh bir qala bizlerden ústem kelmedi. Sebebi Qudayımız Jaratqan Iye hámmesin bizlerge táslim qılǵan edi+. 37Biraq Qudayımız Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha ammonlardıń eline, Yabboq dáryasınıń boylarındaǵı hám tawlı úlkedegi qalalarǵa jaqınlamadıq».

3

Izraillılardıń Bashan patshası Ogtı jeńiwi

3^1•«Sonnan keyin, bizler Bashanǵa qaray jol aldıq. Bashan patshası Og bizlerge qarsı urısıw ushın barlıq láshkerleri menen Edreyde bizlerdiń aldımızdan shıqtı. 2Jaratqan Iye maǵan: „Onnan qorqpa! Óytkeni onıń ózin, láshkerlerin hám pútkil elin saǵan táslim qılaman. Amor xalqınıń Xeshbonda jasaǵan patshası Sixonǵa ne islegen bolsań, oǵan da sonı isleyseń“, – dedi+.

3Solay etip, Qudayımız Jaratqan Iye Bashan patshası Ogtı hám onıń láshkerlerin bizlerge táslim qıldı. Olardıń hesh birin aman qaldırmay, hámmesin qırıp tasladıq. 4Qolǵa kirgizbegen birde bir qala qaldırmay, Ogtıń barlıq alpıs qalasın, Bashandaǵı onıń patshalıǵına kirgen barlıq Argob úlkesin qolǵa kirgizdik+. 5Bul qalalardıń hámmesi biyik diywallar, dárwazalar hám dárwazalardı qulıplap qoyatuǵın támbiler menen bekkemlengen edi. Bulardan basqa diywallar menen qorshalmaǵan kóp awıllar da bar edi. 6Xeshbon patshası Sixonǵa islegenimizdey, olardıń hámmesin joq qıldıq. Hár bir qalanı erkek, hayal hám balaları menen birge pútkilley joq qıldıq+. 7Olardıń barlıq haywanların hám mal-múliklerin ózlerimizge olja etip aldıq.

8Solay etip, sol waqıtta bizler Arnon sayınan Xermon tawına deyin sozılǵan Iordan dáryasınıń kúnshıǵıs jaǵasındaǵı jerlerdi amor xalqınıń eki patshasınıń qolınan tartıp aldıq. 9Xermon tawın sidonlılar Siryon tawı, al amor xalqı Senir tawı dep ataydı+. 10Sol tegisliktegi barlıq qalalardı, pútkil Giladtı, Ogtıń patshalıǵına tiyisli Salka menen Edrey qalalarına deyin sozılǵan barlıq Bashandı qolǵa kirgizdik».

11Refa xalqınan tek ǵana Bashan patshası Og tiri qalǵan edi. Ogtıń Rabba qalasındaǵı jatatuǵın ornı temirden edi, ápiwayı ólshemde bul orınnıń uzınlıǵı toǵız, eni tórt shıǵanaq edi+.

Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan urıwlar

12«Sonda bizler qolǵa kirgizgen sol jerlerden Arnon sayınıń shetinde jaylasqan Aroer qalasınıń arqa tárepin, Gilad tawlı úlkesiniń jartısın hám ol jerdegi qalalardı Ruben hám Gad urıwlarına berdim+. 13Menashshe urıwınıń jartısına bolsa, Giladtıń qalǵan bólegin hám Ogtıń patshalıǵına tiyisli Bashandı berdim. Bashandaǵı Argob úlkesi refa xalqınıń eli dep esaplanatuǵın edi. 14Menashshe urıwınan bolǵan Yair pútkil Argob úlkesin iyelep aldı. Bul úlke geshurlılar menen maaxalılardıń shegaralarına deyin sozılǵan edi. Yair Bashan dep atalǵan bul úlkeni óziniń atı menen atadı hám ol jerler búginge deyin Yairge tiyisli qalalar dep ataladı+. 15Menashshe urıwınan bolǵan Maxirdiń urpaǵına Giladtı berdim+. 16Ruben hám Gad urıwlarına Giladtan Arnon sayına deyin sozılǵan jerlerdi berdim. Arnon sayınıń ortası olardıń qubla shegarası, bir bólegi ammonlardıń shegarası bolǵan Yabboq dáryası arqa shegarası boldı+. 17Olardıń batıstaǵı shegarası bolsa, Iordan tegisligindegi Iordan dáryası boylap, arqadaǵı Kinneret kólinen qubladaǵı Óli teńizge deyin hám onıń shıǵısındaǵı Pisga tawınıń janbawırlarına deyin sozılǵan edi+.

18Sonda men sizlerge bılay dep buyrıq berdim: „Qudayıńız Jaratqan Iye usı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi jerdi sizlerge múlik etip berdi. Endi sizlerdiń barlıq urısqa jaramlı adamlarıńız qurallanıp, dáryadan kesip ótsin. Olar izraillı tuwısqanlarınıń aldında júrsin. 19Al hayallarıńız benen balalarıńız men sizlerge bergen qalalarda qalsın. Mallarıńız kóp ekenin bilemen, olar da qalalarıńızda qala bersin+. 20Jaratqan Iye sizlerge ráhát bergenindey, tuwısqanlarıńız da ráhátke erissin hám Qudayıńız Jaratqan Iye berip atırǵan Iordan dáryasınıń arǵı tárepindegi jerdi iyelep alıwına járdem beriń. Sonnan keyin, hár birińiz ózlerińizge berilgen usı jerge qaytıp keliwińizge boladı“+.

21Sol waqıtta men Eshuaǵa: „Qudayıń Jaratqan Iyeniń bul eki patshaǵa ne islegenin óz kóziń menen kórdiń. Jaratqan Iye sen basıp ótetuǵın sol barlıq patshalıqlardı da sonday awhalǵa saladı+. 22Olardan qorqpa! Qudayıńız Jaratqan Iye sizler ushın urısadı“, – dedim»+.

Jaratqan Iyeniń Qanan eline Muwsanıń kiriwin qadaǵan etiwi

23«Keyin men Jaratqan Iyege bılay dep jalbarındım: 24„Quday Iye, ullılıǵıńdı hám qúdiretli qolıńdı Óz qulıńa kórsetip basladıń. Aspanda da, jerde de Seniń ájayıp hám ullı islerińdi isley alatuǵın basqa hesh qanday quday joq!+
25Maǵan ruxsat ber, men Iordan dáryasınan ótip, arǵı jaǵadaǵı ájayıp eldi, sol sulıw tawlı úlkeni hám Lebanon tawların kóreyin“.

26Biraq Jaratqan Iye sizler sebepli maǵan ǵázeplenip, jalbarınıwıma qulaq salmadı. Ol maǵan bılay dedi: „Jeter, boldı! Maǵan bul haqqında artıq sóz aytpa+. 27Pisga tawına shıq. Batısqa, arqaǵa, qublaǵa hám shıǵısqa kóz taslap, jaqsılap óz kóziń menen kórip al. Sebebi sen Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótpeyseń+. 28Eshuaǵa xızmetti tapsır. Onı jigerlendirip, ruwxlandır. Óytkeni bul xalıq Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına Eshuanıń basshılıǵı astında ótedi. Sen kóretuǵın jerlerdi xalıqqa ol múlik etip, alıp beredi“+. 29Solay etip, bizler Beyt-Peordıń qarsı aldındaǵı oypatlıqta toqtadıq»+.

4

Muwsanıń Izrail xalqın Qudayǵa boysınıwǵa shaqırıwı

4^1«Endi, háy Izrail, men sizlerge úyretetuǵın qaǵıydalar hám nızamlarǵa qulaq salıńlar. Ómirge iye bolıw ushın hám ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ózlerińizge berip atırǵan jerine kirip, onı múlik etiwińiz ushın, bulardı orınlańlar+. 2Men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlarǵa hesh nárse qospańlar, hesh nárse alıp ta taslamańlar! Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sol buyrıqlarına ámel qılıńlar!+

3Jaratqan Iyeniń Baal-Peorda neler islegenin óz kózińiz benen kórdińiz. Qudayıńız Jaratqan Iye Peordaǵı Baaldıń izine ergen hár bir adamdı sizlerdiń arańızdan joq qıldı+. 4Qudayıńız Jaratqan Iyege sadıq qalǵanlar búgin de tiri.

5Mine, Qudayım Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha men sizlerge qaǵıyda hám nızamlar berdim. Solay etip, múlik etiw ushın baratuǵın elde usılarǵa ámel qılıńlar. 6Usılardı orınlasańız, basqa xalıqlar sizlerdiń qanday danalıqqa hám aqıl-parasatqa iye ekenińizdi kóredi. Olar usı qaǵıydalardı esitip: „Bul ullı xalıq shınında da dana hám aqıl-parasatlı eken!“ deydi+. 7Qudayımız Jaratqan Iyeni qashan shaqırsaq ta, Ol bizlerge jaqın. Qudayı ózlerine usınday jaqın bolǵan basqa bir ullı xalıq bar ma+? 8Búgin men sizlerge bergen usı nızam sıyaqlı ádil qaǵıydaları hám nızamları bar basqa bir ullı xalıq bar ma+?

9Abaylı bolıńlar, kózlerińiz benen kórgenlerińizdi umıtpay, ómirińiz dawamında júregińizde saqlańlar. Bulardı balalarıńızǵa hám balalarıńızdıń balalarına aytıp berińler+. 10Xoreb tawında Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında turǵan kúnińizdi esleńler. Sol kúni Jaratqan Iye maǵan bılay dep aytqan edi: „Sózlerimdi tıńlawı ushın xalıqtı Meniń aldıma jıyna. Solay etip, olar ómiri dawamında Mennen qorqıwdı úyrensin, balalarına da úyretsin“+.

11Sonda sizler jaqınlasıp, tawdıń eteginde turdıńlar. Taw bolsa, aspanǵa deyin kóterilip turǵan ot hám qap-qara bultlar menen qarańǵılıqqa qaplanǵan edi+. 12Jaratqan Iye ottıń ishinen sizlerge sóyledi. Sizler aytılǵan sózlerdi esittińiz, biraq Onıń súlderin kórmedińiz. Tek ǵana dawıstı esitken edińiz. 13Sizlerdiń orınlawıńız ushın Jaratqan Iye Óz kelisimin, yaǵnıy On buyrıqtı bergen edi. Olardı eki tastıń ústine jazdı+. 14Ózlerińiz múlik etip alatuǵın elde orınlawıńız kerek bolǵan qaǵıydalar hám nızamlardı sizlerge úyretiwimdi maǵan buyırdı».

Butqa tabınıwshılıq haqqında eskertiw

15«Jaratqan Iye Xoreb tawında ottıń ishinen sizlerge sóylegen kúni hesh qanday súlder kórmedińler. Sonıń ushın, qattı abaylı bolıńlar. 16Jáne, joldan azǵırılıp, ózlerińiz ushın erkektiń yamasa hayaldıń súlderindegi,+
17jerde jasaytuǵın janıwardıń yamasa aspanda ushıp júretuǵın quslardıń súlderindegi, 18jer bawırlap júriwshi janıwardıń yamasa suwdaǵı balıqtıń súlderindegi hesh qanday but islep almańlar. 19Sonday-aq, aspanǵa qarap, quyash, ay, juldızlardı – aspan denelerin kórip azǵırılıwǵa túspeńler, olarǵa tabınıp, xızmet etpeńler. Qudayıńız Jaratqan Iye bulardı jer júzindegi basqa xalıqlar ushın arnap qoyǵan+. 20Sizlerge kelsek, Jaratqan Iye búgingidey Óziniń xalqı qılıw ushın, sizlerdi temir eritetuǵın oshaqtıń ishinen – Mısır jerinen alıp shıqtı+.

21Jaratqan Iye sizler sebepli maǵan ǵázeplendi. „Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótpeyseń hám Men xalıqqa múlik etip beretuǵın sol jaqsı jerge sen kirmeyseń“, – dep Qudayıńız Jaratqan Iye maǵan ant ishti+. 22Men Iordan dáryasınıń arǵı jaǵına óte almayman, usı jerde ólemen. Biraq sizler Iordannıń arǵı jaǵına ótip, sol jaqsı jerdi múlik etip alasızlar. 23Sonda abaylı bolıńlar! Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzgen kelisimin umıtpańlar, Ol qadaǵan qılǵan hesh bir zattıń súlderine megzetip, ózlerińizge but islep almańlar. 24Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye jandırıp joq qılıp jiberetuǵın ot hám Ol qızǵanıwshı Qudaydur+.

25Sol elde uzaq waqıt jasap, balalı hám aqlıqlı bolǵannan keyin, joldan azǵırılmańlar. Ózlerińiz ushın hár túrli zattıń súlderine megzetip but islep, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isleseńiz, Onı ǵázeplendiresiz. 26Búgin sizlerge qarsı jerdi hám aspandı gúwa qılaman: eger maǵan qulaq salmasańız, Iordan dáryasınan ótip, múlik etiw ushın baratuǵın elde sózsiz hám tez ólip ketesizler. Ol jerde uzaq waqıt jasamaysızlar, pútkilley joq bolasızlar+. 27Jaratqan Iye sizlerdi basqa xalıqlardıń arasına tarqatıp jiberedi. Sol xalıqlardıń arasında bazılarıńız ǵana aman qalasızlar+. 28Ol jerde kózi kórmeytuǵın, esitpeytuǵın, jemeytuǵın hám iyis sezbeytuǵın adamzattıń qolınan islengen aǵash hám tas qudaylarǵa tabınatuǵın bolasızlar+. 29Degen menen, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeni shın júregińiz hám jan-tánińiz benen izleseńiz, Onı tabasızlar+. 30Qıyınshılıqqa duwshar bolǵanıńızda hám usılardıń barlıǵı basıńızǵa túskennen keyin barıp, Qudayıńız Jaratqan Iyege qaytasızlar, Onıń sózine qulaq salasızlar. 31Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye rehimli Qudaydur. Ol sizlerdi taslap ketpeydi, joq qılıp jibermeydi hám ata-babalarıńız benen ant iship dúzgen kelisimin umıtpaydı.

32Sizler dúnyaǵa kelmesińizden aldınǵı kúnlerdi, Qudaydıń jer júzindegi adamzattı jaratqan kúnnen usı kúnge deyin ótken dáwirdi sorastırıp kórińler. Dúnyanıń bir shetinen ekinshi shetine deyin sorap kóriń, sonday ullı waqıya ulıwma boldı ma eken yamasa kim bolsa da, usıǵan uqsaǵan bir waqıyanı esitti me eken+? 33Sizlerge uqsap, ottıń ishinen sóylegen Qudaydıń dawısın esitip, aman qalǵan basqa bir xalıq bar ma+? 34Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Mısırda neler islegenin sizler óz kózińiz benen kórdińiz. Qaysı quday sonday apatlar, káramatlı belgiler, tań qalarlıq isler, sawash, sozılǵan kúshli hám qúdiretli qol, ullı hám qorqınıshlı isler arqalı basqa bir xalıqtıń arasınan ózine bir xalıqtı ayırıp alıw ushın bardı?

35Jaratqan Iyeniń Quday ekenin hám Onnan basqa quday joq ekenin bilsin, dep bul waqıyalar sizlerge kórsetilgen+. 36Ol sizlerdi tuwrı jolǵa salıw ushın, aspannan dawıslap sóyledi. Jer júzinde Ol sizlerge ullı otın kórsetti. Ottıń ishinen Onıń sózlerin esittińiz+. 37Ol ata-babalarıńızdı súygenlikten hám olardıń urpaǵın tańlaǵanı ushın, sizlerdi ullı kúshi menen Mısırdan Ózi alıp shıqtı. 38Bundaǵı Onıń maqseti sizlerden kóp hám kúshli bolǵan xalıqlardı aldıńızdan quwıp, olardıń jerlerine kirgizip, búgingidey múlik etiwińiz ushın jerlerin sizlerge beriw edi.

39Sonıń ushın, búgin Jaratqan Iyeniń aspanda hám jer júzinde Quday ekenin, Onnan basqa quday joq ekenligin bilip alıńlar hám júregińizde saqlańlar+. 40Sizler hám urpaqlarıńız abadan turmıs keshiriwińiz ushın, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń máńgige sizlerge berip atırǵan bul jerlerde uzaq jıllar jasawıńız ushın, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Jaratqan Iyeniń qaǵıydalarına hám buyrıqlarına ámel qılıńlar».

Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi panalaytuǵın qalalar

41•Sonnan keyin, Muwsa Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinen úsh qalanı ajırattı. 42Solay etip, aldınnan jawızlıq qılıw niyeti bolmay, bir adamdı abaysızda óltirip qoyǵan adam usı qalalardıń birewine qashıp, óz janın qutqarıp qalıwı múmkin. 43Bul qalalar mınalar edi: Ruben urıwı ushın tegislikte jaylasqan Beser qalası, Gad urıwı ushın Giladtaǵı Ramot qalası, Menashshe urıwı ushın Bashandaǵı Golan qalası.

Nızamǵa kirisiw

44Muwsa Izrail xalqına tómendegi nızamlardı berdi. 45Izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin, Muwsanıń olarǵa bergen tártipleri, qaǵıydaları hám nızamları mınalar. 46Muwsa bulardı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde, Beyt-Peordıń qarsı aldındaǵı oypatlıqta bayanladı. Bul jerler aldın Xeshbonda húkimdarlıq qılǵan amorlardıń patshası Sixonǵa tiyisli edi. Muwsa menen izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin, Sixondı jeńiliske ushıratqan edi. 47Izrail xalqı Sixonnıń hám Bashan patshası Ogtıń jerlerin, yaǵnıy Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jasaytuǵın amor xalqınıń eki patshasınıń elin qolǵa kirgizgen edi+. 48Bul jerler Arnon sayınıń shetinde jaylasqan Aroer qalasınan Siyonǵa deyin, yaǵnıy Xermon tawına deyin sozılǵan edi+. 49Jáne de, Pisga tawınıń janbawırlarındaǵı Óli teńizge deyin sozılǵan bul jerler Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasındaǵı pútkil tegislikti de óz ishine alatuǵın edi+.

5

On buyrıq

(Shıǵ 20:1-17)

5^1•Muwsa pútkil izraillılardı bir jerge jıynap, olarǵa bılay dedi: «Háy, Izrail, búgin sizlerge aytatuǵın qaǵıydalar hám nızamlarǵa qulaq salıńlar! Olardı úyrenip, muqıyatlı túrde orınlańlar! 2Qudayımız Jaratqan Iye Xoreb tawında bizler menen bir kelisim dúzdi. 3Jaratqan Iye ata-babalarımız benen emes, al bizler menen, búgin usı jerde tiri bolǵan hámmemiz benen kelisim dúzdi. 4Jaratqan Iye sol tawda ottıń ishinen sizler menen júzbe-júz sóylesti+. 5Sol waqıtta men Jaratqan Iye menen sizlerdiń arańızda turıp, Onıń sózin sizlerge jetkerdim. Sebebi sizler ottan qorqıp, tawǵa shıqpadıńız. Sonda Jaratqan Iye bılay dep ayttı:+

6„Men – seni Mısırdan, qul bolǵan jerińnen alıp shıqqan Qudayıń Jaratqan Iyemen.+

7Seniń Mennen basqa qudaylarıń bolmasın+.

8Joqarıdaǵı aspanda, tómendegi jer júzinde hám jer astındaǵı suwlarda bolǵan hesh bir nárseniń kórinisin soǵıp, ózińe but jasama+. 9Olarǵa tabınba hám xızmet qılma. Sebebi Men – seniń Qudayıń Jaratqan Iye, qızǵanıwshı Qudayman. Meni jek kórgenlerdi ákesiniń gúnası ushın balaların, olardıń úshinshi, tórtinshi áwladına shekem jazalayman+. 10Biraq Meni súygenlerge hám buyrıqlarımdı orınlaǵanlarǵa mıńınshı urpaǵına deyin jaqsılıq qılaman+.

11Qudayıń Jaratqan Iyeniń atın jónsiz tilińe alma. Óytkeni Jaratqan Iye atın bosqa tilge alǵanlardı jazasız qaldırmaydı+.

12Qudayıń Jaratqan Iyeniń buyrıǵına muwapıq, Shabbat kúnine ámel qılıp, onı muxaddes tut+. 13Altı kún jumıs islep, barlıq islerińdi isle. 14Al jetinshi kún Maǵan, Qudayıń Jaratqan Iyege arnalǵan Shabbat kúni. Sol kúni hesh qanday is qılma. Ulıń da, qızıń da, qulıń da, shorıń da, ógiziń, eshegiń hám basqa mallarıń da, arańızdaǵı kelgindi adam da hesh qanday is qılmasın. Solay etip, qul hám shorılarıń da ózińdey dem alsın. 15Mısırda qul bolǵanıńdı hám Qudayıń Jaratqan Iye seni sol jerden kúshli hám qúdiretli qolın sozıp shıǵarǵanın esle. Sonıń ushın, Qudayıń Jaratqan Iye Shabbat kúnine ámel qılıwıńdı buyırdı.

16Qudayıń Jaratqan Iye buyırǵanınday, ata-anańdı húrmetle. Sonda Qudayıń Jaratqan Iyeniń saǵan beretuǵın jerinde ómiriń uzaq boladı hám abadan turmıs keshireseń+.

17Adam óltirme+.

18Neke hadallıǵın buzba+.

19Urlıq isleme+.

20Hesh kimge qarsı jalǵan gúwalıq berme+.

21Hesh bir adamnıń hayalın kúseme. Onıń úyin, atızın, qulın, shorısın, ógizin, eshegin, hesh bir nársesin kúseme“+.

22Jaratqan Iye bul sózlerdi pútkil jámiyetińizge sol tawda ottıń, bulttıń, qoyıw qarańǵılıqtıń ishinen bálent dawıs penen ayttı. Bul sózlerge basqa hesh nárse qospadı. Sonnan keyin, Ol bul buyrıqlardı tegis eki tastıń ústine jazıp, maǵan berdi+.

23Taw ot bolıp janıp turǵanda, qarańǵılıq ishinen dawıs esittińiz. Sonda barlıq urıw basshılarıńız hám aqsaqallarıńız meniń aldıma kelip, 24bılay dedi: „Mine, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge saltanatın hám ullılıǵın kórsetti hám ottıń ishinen shıqqan Onıń dawısın esittik. Búgin bizler Qudaydıń adamzat penen sóyleskenin hám adamzattıń tiri qalǵanın kórdik. 25Biraq endi bizler ne ushın ómirimizdi jáne qáwip astına qoyıwımız kerek? Bul úlken ot bizlerdi jaǵıp, joq etedi-ǵo! Eger Qudayımız Jaratqan Iyeniń dawısın jáne bir márte esitsek, onda sózsiz ólip qalamız+. 26Ottıń ishinen sóylegen tiri Qudaydıń dawısın bizler sıyaqlı esitip, tiri qalǵan adam bar ma? 27Sen barıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń sózlerin tıńla. Sonnan keyin, Onıń barlıq sózlerin bizlerge aytıp ber. Bizler qulaq salıp, orınlaymız“+.

28Jaratqan Iye sizlerdiń maǵan aytqanlarıńızdı esitip, maǵan bılay dedi: „Men bul xalıqtıń saǵan ne aytqanların esittim. Olardıń barlıq aytqanları durıs+. 29Qánekey, olardıń júrekleri hámme waqıtta usınday bolsa, Mennen qorqıp, barlıq buyrıqlarıma ámel qılsa! Sonda ózleri de, urpaqları da máńgi abadan turmıs keshirer edi.

30Endi sen olarǵa barıp, shatırlarıńızǵa qaytıń, dep ayt. 31Al sen usı jerde, Meniń qasımda qal. Men saǵan barlıq buyrıqlarımdı, qaǵıydalarımdı hám nızamlarımdı beremen. Bulardı xalıqqa sen úyreteseń. Solay etip, Men olarǵa múlik etip berip atırǵan elde bulardıń hámmesine ámel qılsın“.

32Endi ońǵa da, solǵa da burılmay, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen buyrıqların muqıyatlı túrde orınlańlar+. 33Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyırǵan barlıq jolları menen júrińler. Sonda sizler múlik etip alatuǵın jerde aman bolıp, abadan turmıs keshirip, uzaq ómir súresizler»+.

6

Eń ullı buyrıq

6^1«Bular Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge úyretiw ushın maǵan bergen buyrıqları, qaǵıydaları hám nızamları. Iordan dáryasınan ótip, múlik etiw ushın baratırǵan elde olarǵa ámel qılıń. 2Men sizlerge berip atırǵan barlıq qaǵıyda hám buyrıqlarǵa ózlerińiz, balalarıńız hám balalarıńızdıń balaları da ámel qılıp, ómirińizdiń aqırına deyin Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıp jasań. Sonda ómirińiz uzaq boladı+. 3Háy, Izrail xalqı qulaq salıń! Bulardı muqıyatlı túrde orınlań. Sonda ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sizlerge aytqanınday sút hám pal aǵıp turǵan jerde ósip-ónip kóbeyesiz hám abadan turmıs keshiresiz+.

4Qulaq sal, Izrail! Jaratqan Iye – bizlerdiń Qudayımız, tánha Jaratqan Iye+. 5Qudayıńız Jaratqan Iyeni shın júregińiz, jan-tánińiz hám bar kúshińiz benen súyiń+. 6Búgin men sizlerge berip atırǵan bul buyrıqlardı júrek tórińizde saqlań. 7Bulardı balalarıńızǵa da muqıyatlı túrde úyretiń. Úyde otırǵanda da, jolda júrgende de, jatqanda da, turǵanda da usılar tuwralı aytıp beriń+. 8Bulardı belgi qılıp, qollarıńızǵa baylap qoyıń, mańlayıńızǵa nıshan sıpatında taǵıp qoyıń+. 9Úyińizdegi esiktiń jaqlawlarına, qalalarıńızdıń dárwazalarına jazıp qoyıń»+.

Qudaydıń sózine qulaq salmaytuǵınlarǵa qarsı eskertiw

10«Qudayıńız Jaratqan Iye ata-babalarıńız bolǵan Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa beremen dep ant ishken jerge sizlerdi alıp kiredi. Ol sizlerge ózlerińiz qurmaǵan úlken hám jaqsı qalalardı,+
11ózlerińiz jıynamaǵan jaqsı mal-múliklerge tolı úylerdi, ózlerińiz miynet etip qazbaǵan suw saqlaǵıshlardı, ózlerińiz ekpegen júzimzarlardı hám záytún baǵların beredi. Ol jerde iship-jep toyasızlar. 12Sol waqıtta abaylı bolıńlar! Sizlerdi Mısırdaǵı qullıqtan alıp shıqqan Jaratqan Iyeni umıtpańlar.

13Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıńlar. Tek ǵana Oǵan xızmet etip, Onıń atı menen ant ishińler+. 14Basqa qudaylarǵa, dógeregińizdegi xalıqlardıń qudaylarına ermeńler. 15Sebebi arańızda bolatuǵın Qudayıńız Jaratqan Iye qızǵanıwshı Qudaydur. Eger Ol ǵázeplense, sizlerdi jer júzinen joq qılıp jiberedi+. 16Massada islegenińizdey[*], Qudayıńız Jaratqan Iyeni sınamańlar+. 17Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqların, sizlerge bergen tártip hám qaǵıydaların birewin de qaldırmay orınlańlar. 18Jaratqan Iyeniń názerinde durıs hám jaqsı bolǵan islerdi isleńler. Sonda sizler abadan turmıs keshiresiz, Ol ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jaqsı jerdi múlik etip alasız. 19Jaratqan Iyeniń Ózi aytqanınday, Ol sizlerdiń barlıq dushpanlarıńızdı ol jerden quwıp shıǵaradı+.

20Eger de keleshekte balalarıńız sizlerden: „Qudayımız Jaratqan Iye usı tártiplerdi, qaǵıydalardı hám nızamlardı sizlerge ne sebepten berdi?“ – dep sorasa,+
21olarǵa bılay dep aytıńlar: „Bizler Mısırda faraonnıń qulı edik. Jaratqan Iye bizlerdi kúshli qolı menen ol jerden alıp shıqtı+. 22Ol bizlerdiń kóz aldımızda Mısırǵa, faraonǵa hám olardıń shańaraqlarına qarsı ullı, qorqınıshlı káramatlar hám belgiler kórsetti+. 23Ol ata-babalarımızǵa ant iship, wáde qılǵan jerge bizlerdi alıp keliw ushın hám ol jerdi bizlerge beriw ushın bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı. 24Bizlerdiń bárha baxıtlı ómir súriwimiz hám búgingidey tiri júriwimiz ushın, Qudayımız Jaratqan Iye usı qaǵıydalardıń hámmesine ámel qılıp, Onnan qorqıwımızdı buyırdı. 25Qudayımız Jaratqan Iyeniń aldında usı buyrıqlardı muqıyatlı túrde orınlasaq, bizler haq bolamız“»+.

7

Qudaydıń xalqı

(Shıǵ 34:11-16)

7^1«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi múlik etip alatuǵın jerińizge alıp barǵanda, kóp xalıqlardı – xet, girgash, amor, qanan, periz, xiw hám ebus xalıqların sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵaradı. Bul jeti xalıq sizlerden góre kóp hám kúshli+. 2Qudayıńız Jaratqan Iye bul xalıqlardı sizlerge táslim etkende, olardıń ústinen jeńiske erisesiz. Sonda olardıń hámmesin tolıǵı menen joq qılıńlar! Sol xalıqlar menen kelisim dúzbeńler, olardı ayamańlar+. 3Olar menen quda-tamır bolıp, óz qızlarıńızdı olardıń ullarına turmısqa bermeńler hám olardıń qızların ullarıńızǵa alıp bermeńler+. 4Sebebi olar ul-qızlarıńızdı Jaratqan Iyeden júz burdıradı hám ul-qızlarıńız basqa qudaylarǵa xızmet etetuǵın boladı. Sonda Jaratqan Iye sizlerge ǵázeplenip, sizlerdi sol waqıttıń ózinde joq qılıp jiberedi+. 5Kerisinshe, ol xalıqlarǵa mınaday qılıńlar: olardıń qurbanlıq orınların qıyratıńlar, kiyeli tasların sındırıp taslańlar, kiyeli aǵashların shawıp taslańlar hám butların jaǵıp jiberińler+. 6Óytkeni sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes xalqısız. Jer júzindegi barlıq xalıqlardıń arasınan Ol sizlerdi Óz ǵáziynesi sıpatında tańlap aldı+.

7Jaratqan Iye sizlerdi basqa xalıqlardan kóp bolǵanıńız ushın súyip, tańlamadı. Sizler basqa barlıq xalıqlardan az edińiz+. 8Al Jaratqan Iye sizlerdi súygeni ushın hám ata-babalarıńızǵa ishken antın orınlaw ushın sizlerdi kúshli qolı menen Mısırdaǵı qullıqtan, Mısır patshası faraonnıń qol astınan azat etti+. 9Solay etip, Qudayıńız Jaratqan Iye – haqıyqıy Quday ekenin bilip alıńlar. Ol sadıq Quday, Ózin súyip, buyrıqlarına ámel qılǵanlardıń mıńınshı áwladına deyin Óz kelisiminde sadıq qalıp, jaqsılıq qıladı+. 10Biraq Ózin jek kórgenlerdi bolsa, ekilenbesten joq etedi. Awa, olardı jazalawǵa keshikpeydi+. 11Sonıń ushın, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlardı, qaǵıydalardı hám nızamlardı muqıyatlı túrde orınlańlar».

Buyrıqlarǵa boysınǵanlarǵa beriletuǵın jarılqaw

12«Eger de usı buyrıqlarǵa boysınıp, olardı tolıq orınlasańız, onda Qudayıńız Jaratqan Iye ata-babalarıńızǵa ant ishkenindey, sizler menen dúzgen kelisimine sadıq qaladı+. 13Ol sizlerge beremen dep, ata-babalarıńızǵa ant ishken elde sizlerdi súyip, jarılqap, kóbeytedi. Sizlerdiń urpaqlarıńızdı ónip-óstirip, jerińizdiń zúráátin, dán ónimlerin, jańa sharaptı, záytún mayın, pada hám súriwlerińizdi mol qıladı. 14Basqa xalıqlardan góre, sizler kóp bereketli bolasız. Sizlerdiń arańızda násilsiz erkek te, bala kótermeytuǵın hayal da, qısır mal da bolmaydı+. 15Jaratqan Iye sizlerdi hár túrli awırıw-sırqawlardan saqlaydı. Mısırda ózlerińiz kórgen qorqınıshlı keselliklerdiń hesh birin sizlerdiń basıńızǵa salmaydı, al olardı dushpanlarıńızǵa jiberedi+. 16Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge táslim qılatuǵın xalıqlardıń barlıǵın qırıp taslańlar, olardı ayap otırmańlar. Olardıń qudaylarına tabınbańlar. Óytkeni olardıń qudayları sizler ushın duzaq boladı+.

17Sizler: „Bul xalıqlar bizlerden góre júdá kúshli-ǵo, olardı qalayınsha quwıp shıǵaramız?“ – dep oylap atırǵan shıǵarsız. 18Biraq olardan qorqpańlar. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń faraonǵa hám pútkil Mısır xalqına neler islegenin esińizde saqlańlar. 19Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerdi Mısırdan shıǵarıw ushın, olarǵa jibergen ullı apatların, kórsetken káramatların, tań qalarlıq islerin, kúshli hám qúdiretli qolın sozǵanın óz kózińiz benen kórdińiz. Qudayıńız Jaratqan Iye házir sizler qorqıp atırǵan usı xalıqlardıń hámmesine de solay isleydi+. 20Hátteki, sizlerden jasırınıp, aman qalǵanlarǵa da eshek hárre[*] jiberip, olardı óltiredi+. 21Olardan qorqıp, qáweterge túspeńler. Sizlerdiń arańızdaǵı Qudayıńız Jaratqan Iye ullı hám aybatlı Qudaydur+. 22Ol usı xalıqlardı aldıńızdan az-azdan quwadı. Sizler olardı birden joq qıla almaysız. Bolmasa, átirapıńızdı jabayı haywanlar basıp ketedi+. 23Qudayıńız Jaratqan Iye sol xalıqlardı sizlerge táslim qıladı hám olardıń hámmesin albırawshılıq ishinde qaldırıp, joq qıladı. 24Olardıń patshaların da sizlerge táslim qıladı. Sizler olardıń atların jer júzinen óshirip taslaysız. Hesh kim sizlerge qarsı tura almaydı, sizler hámmesin qırıp taslaysız+. 25Olardıń qudaylarınıń músinlerin jaǵıp jiberińler. Sol músinler qaplanǵan gúmis hám altınǵa qızıǵıp, olardı ózlerińizge almańlar. Eger alsańız, onda olar sizlerge duzaq boladı. Bul músinler Qudayıńız Jaratqan Iyege jerkenishlidur+. 26Usı jerkenishli zatlardı úyińizge alıp barmańlar, bolmasa, olar sıyaqlı sizler de joq qılınasız. Sizler sol butlardı jek kórip, olardan jerkeniwińiz kerek, sebebi olar ǵarǵıstıń astında bolıp, joq qılınıwı kerek».

8

Jaratqan Iyeni umıtpańlar

8^1«Búgin men sizlerge berip atırǵan buyrıqlardıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlańlar, sonda jasaysız hám kóbeyesiz. Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jerin múlik etip alasızlar. 2Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi qırıq jıl dawamında shólde alıp júrdi, sol júrgen uzaq jolıńızdı este saqlańlar! Sizlerdiń júregińizde ne bar ekenin hám Onıń buyrıqlarına boysınatuǵınıńız, ya boysınbaytuǵınıńızdı biliw ushın, sizlerge qıyınshılıq jiberip, sınadı+. 3Ol sizlerdi ash qaldırıp, boysındırdı. Keyin ózlerińiz de, ata-babalarıńız da kórmegen manna menen toydırdı[*]. Bunı adamnıń tek ǵana nan menen emes, al Jaratqan Iyeniń awzınan shıqqan hár bir sóz benen jasaytuǵının sizlerge úyretiw ushın isledi+. 4Sol qırıq jıl dawamında ya kiyimlerińiz tozbadı, ya ayaqlarıńız isip ketpedi+. 5Mınanı este tutıńlar: áke balasın qalay tárbiyalasa, Qudayıńız Jaratqan Iye de sizlerdi solay tárbiyalaydı+.

6Sonlıqtan Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınıp, kórsetken jolı menen júriń hám Onnan qorqıń. 7Ol sizlerdi jaqsı bir jerge alıp baradı. Ol jerdiń dáryaları, bulaqları hám tawlar menen oypatlıqlarda jer astınan shıǵatuǵın suwları,+
8biydayı, arpası, júzimi, ánjiri, anarı, záytún aǵashları hám palı bar. 9Sol elde toyıp nan jeysizler, hesh qanday mútájlik kórmeysizler. Ol sonday el, taslarınan temir, tawlarınan mıs alasızlar.

10Sol jerde iship-jep toyǵanıńızda, sizlerge bergen ónimdar el ushın, Qudayıńız Jaratqan Iyege shúkirlik bildirińler. 11Qudayıńız Jaratqan Iyeni umıtpańlar, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Onıń buyrıqların, nızamların hám qaǵıydaların orınlamay qalıwdan saq bolıńlar. 12Jáne, qarnıńız toyıp, sulıw úyler salıp, jaylasıp alǵanda, 13iri hám mayda mallarıńız kóbeyip, gúmis-altınlarıńız hám mal-dúnyańız artqanda, 14menmen bolıp ketpeńler! Sizlerdi Mısır elindegi qullıqtan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyeni umıtpańlar!+
15Jaratqan Iye sizlerdi záhárli jılanlar hám shayanlarǵa tolı sol úlken hám qorqınıshlı shólden, qurǵaq hám suwsız jerlerden alıp ótti. Ol jerde sizler ushın jartastan suw shıǵardı+. 16Ata-babalarıńız kórmegen manna menen shólde sizlerdi toydırdı. Aqıbetinde sizlerge jaqsılıq alıp keliw ushın, sizlerdi qıyınshılıqqa duwshar etip, sınadı+. 17Sizler: „Usı mal-dúnyanı óz kúsh-quwatım menen taptım“, – dep oylamańlar+. 18Al sol mal-dúnyanı jıynawǵa sizlerge kúsh-quwat bergen Qudayıńız Jaratqan Iye ekenin esińizde tutıńlar. Ol ata-babalarıńız benen dúzgen kelisimine sadıq bolǵanı ushın, onı búgin orınlap atır.

19Búgin men sizlerdi qatal eskertemen: eger Qudayıńız Jaratqan Iyeni umıtıp, basqa qudaylardıń izine erip ketseńiz, olarǵa xızmet etip, aldında tabınsańız, onda sózsiz joq bolıp ketesiz! 20Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń aldıńızdan basqa xalıqlardı joq qılıp atırǵanınday, Oǵan boysınbaǵanıńız ushın, sizlerdi de joq qıladı»+.

9

Jaratqan Iyeniń xalıqqa jerdi beriwiniń sebebi

9^1«Qulaq salıń, háy, Izrail xalqı! Sizler búgin ózlerińizden kóp hám kúshli bolǵan xalıqlardıń jerlerin múlik etiw ushın, Iordan dáryasınan ótesiz. Olardıń úlken qalaları aspanǵa tiyer diywallar menen qorshalǵan. 2Sol kúshli, uzın boylı xalıq Anaq áwladınan. Olardı ózlerińiz bilesiz. Olar haqqında: „Anaq áwladlarına kim qarsı shıǵa alar eken?“ – degen sózlerdi esitkensizler+. 3Biraq búgin mınanı bilip qoyıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iye jalmamay jutatuǵın jalın sıyaqlı sizlerdiń aldıńızdan baradı. Ol Anaq áwladların jeńiliske ushıratıp, sizlerge bas iydiredi. Sonda Jaratqan Iye sizlerge wáde bergenindey, olardı quwıp, bir maydanda joq qılasız+.

4Qudayıńız Jaratqan Iye sol xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵarǵannan keyin, sizler ózlerińizshe: „Jaratqan Iye haqlıǵımız sebepli bul eldi iyelewimiz ushın, bizlerdi usı jerge alıp keldi“, – dep oylap júrmeńler. Óytkeni Jaratqan Iye bul xalıqlardı islegen jawızlıqları ushın, sizlerdiń aldıńızdan quwıp atır+. 5Sizler óz ádilligińiz hám kewlińizdiń haqlıǵı sebepli olardıń jerlerin múlik etip alıp atırǵan joqsız. Qudayıńız Jaratqan Iye bul xalıqlardı islegen jawızlıqları sebepli sizlerdiń aldıńızdan quwıp atır. Usılayınsha, Ol ata-babalarıńız Ibrayım, Ísaq hám Yaqıpqa ant iship, bergen wádesin orınlaydı+. 6Mınanı bilip qoyıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge bul jaqsı jerdi haq bolǵanıńız ushın berip atırǵan joq. Kerisinshe, sizler qaysar bir xalıqsız»+.

Tana súlderindegi but hám Muwsanıń xalıq ushın jalbarınıwı

7«Qudayıńız Jaratqan Iyeni shólde qanshelli ǵázeplendirgenińizdi esińizde saqlań, hasla umıtpańlar. Mısırdan shıqqan kúnnen baslap, usı jerge jetip kelgenge deyin hámme waqıtta Jaratqan Iyege qarsı bas kóterip keldińiz. 8Xoreb tawında Jaratqan Iyeniń ǵázebine tiygenińiz sonshelli, Ol sizlerdi joq qılıp jibereyin dep qaldı+. 9Sonda men eki tastı, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzgen kelisim tasların alıw ushın, tawǵa shıqqan edim. Men ol jerde qırıq kún, qırıq tún bolıp, hesh nárse iship-jemedim+. 10Jaratqan Iye Óz qolı menen jazǵan eki tastı maǵan berdi. Bul taslarda sizler tawda jıynalǵan kúni Jaratqan Iyeniń ot ishinen sizlerge aytqan buyrıqlarınıń hámmesi jazılǵan edi+. 11Sol qırıq kún, qırıq túnnen keyin Jaratqan Iye maǵan eki tastı, kelisim tasların berdi.

12Sonnan keyin, Jaratqan Iye maǵan: „Qáne, bul jerden dárhal tómen tús. Sebebi Mısırdan alıp shıqqan xalqıń joldan azǵırıldı. Olar Men buyırǵan joldan shıǵıp, ózlerine bir but músinin islep aldı“, – dedi+. 13Jaratqan Iye maǵan jáne: „Bul xalıqtıń haqıyqattan qaysar xalıq ekenin kórdim! 14Endi Meni toqtatıp qalma. Men olardıń hámmesin joq qılıp, atların jer júzinen óshirip taslayman. Al sennen olardan góre kúshlirek hám kóbirek xalıq dóretemen“, – dedi+.

15Solay etip, men tawdan tómenge tústim. Taw ot bolıp janıp turǵan edi. Meniń qolımda eki kelisim tası bar edi. 16Sonda men sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iyege qarsı gúna islep, ózlerińizge tananıń súlderindegi buttı islep alǵanıńızdı kórdim. Sizler Jaratqan Iyeniń bergen jolınan dárhal shıǵıp ketken edińiz. 17Sol sebepli qolımdaǵı eki kelisim tasın ılaqtırıp jiberip, sizlerdiń kóz aldıńızda sındırıp tasladım. 18Sonnan keyin, men kóp gúnańız sebepli, jáne Jaratqan Iyeniń aldında uzaq waqıt, qırıq kún, qırıq tún hesh nárse iship-jemey, et betimnen jerge jatıp, sizler ushın jalbarındım. Sebebi Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan isti islep, Onıń ǵázebin keltirgen edińiz+. 19Men Jaratqan Iyeniń janıp turǵan ǵázebiniń aldında qattı qorqqan edim. Onıń ǵázebi sonshelli lawlap ketkenlikten, Ol sizlerdi joq qılmaqshı edi. Degen menen, Jaratqan Iye bul ret te meniń jalbarınıwıma qulaq saldı. 20Jaratqan Iye Xaronǵa da qattı ǵázeplenip, onı óltirmekshi edi. Biraq sol waqıtta Xaron ushın da jalbarınǵan edim. 21Al men sizlerdiń gúnalı isińizdi, yaǵnıy tanaǵa megzetip islegen butıńızdı alıp, jaǵıp jiberdim. Onı bóleklep, untaqlap ezdim de, keyin onı tawda aǵıp turǵan bulaqqa shashıp jiberdim+.

22Sizler jáne, Taberada da, Massada da, Kibrot-Hattaawada da Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdińiz+. 23Jaratqan Iye Qadesh-Barniyadan sizlerdi jiberip: „Barıńlar, sizlerge berip atırǵan eldi múlik etip, iyelep alıńlar“, – dep buyırǵanda da, sizler Onıń buyrıǵına qarsı shıqtıńız. Sizler Oǵan isenbedińiz, sózlerine de qulaq salmadıńız+. 24Men sizlerdi tanıǵanımnan baslap, házirge deyin Jaratqan Iyege qarsı shıǵıp, bas kóterip kiyatırsız.

25Jaratqan Iye sizlerdi joq etetuǵının aytqanlıqtan, men Onıń aldında sol qırıq kún, qırıq tún boyı et betimnen jerge jatıp alǵan edim. 26Sonda men Jaratqan Iyege bılay dep jalbarınǵan edim: „Quday Iye, Sen Óz ullılıǵıń menen azat etip, qúdiretli qolıń menen Mısırdan alıp shıqqan xalqıńdı, Óz múlkińdi joq etpe+. 27Qullarıń Ibrayımdı, Ísaqtı hám Yaqıptı esle. Bul xalıqtıń qaysarlıǵına, jawızlıqları menen gúnalarına itibar berme. 28Bolmasa, Sen bizlerdi alıp shıqqan eldiń xalqı: Jaratqan Iye olardı wáde qılǵan jerine alıp bara almadı. Ol sol xalıqtı jek kórgeni ushın, shólde joq qılıw maqsetinde olardı Mısırdan alıp shıqqan eken, – dep aytadı+. 29Biraq olar ullı kúshiń hám qúdiretli qolıń menen Mısırdan alıp shıqqan Ózińniń xalqıń hám múlkińdur“»+.

10

Muwsanıń buyrıqlardı qaytadan alıwı

(Shıǵ 34:1-10)

10^1•«Sol waqıtta, Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: „Burınǵı tasqa uqsaǵan eki tas jonıp alıp, Meniń aldıma, tawǵa shıq. Jáne, aǵashtan bir sandıq isle+. 2Men usı taslarǵa aldın óziń sındırıp taslaǵan taslardaǵı buyrıqlardı jazaman. Keyin sen taslardı sandıqqa salıp qoyasań“+.

3Solay etip, men akaciya aǵashınan bir sandıq isledim. Burınǵı taslarday etip, eki tas jonıp aldım. Sonnan keyin, eki tastı alıp, tawǵa shıqtım+. 4Tawda jıynalǵan kúnińizde, Jaratqan Iye ot ishinen sizlerge aytqan on buyrıqtı aldınǵıday etip, sol eki tasqa jáne jazdı da, onı maǵan berdi+. 5Men tawdan tómen túsip, Jaratqan Iye buyırǵanınday, taslardı sandıqtıń ishine salıp qoydım. Taslar házir de sol sandıqtıń ishinde turıptı»+.

6Izraillılar Beerot-Bene-Yaaqannan shıǵıp, Moseraǵa júrip ketti. Xaron sol jerde ólip, jerlendi. Onıń ornına balası Elazar bas ruwxaniy boldı+. 7Izraillılar ol jerden Gudgodaǵa, keyin bolsa, aǵın suwlar úlkesi bolǵan Iotbataǵa bardı+. 8Sol waqıtta Jaratqan Iye Kelisim sandıǵın kóterip júrsin hám dárgayımda xızmet etip, Meniń atım menen adamlarǵa aq pátiya bersin, dep Lebiy urıwın tańlap alǵan edi. Olar búgin de usı xızmetti orınlap kiyatır+. 9Sonıń ushın, lebiyliler tuwısqanları bolǵan basqa urıwlar sıyaqlı jerden úles almadı. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń olarǵa bergen wádesi boyınsha Jaratqan Iyeniń Ózi olardıń ırısqı-nesiybesin beredi+.

10«Men aldınǵıday, tawda jáne qırıq kún, qırıq tún qaldım. Sonda Jaratqan Iye jáne bir márte meniń jalbarınıwımdı esitip, sizlerdi óltirmeytuǵın boldı+. 11Sonnan keyin, Ol: „Qáne, tur, bul xalıqtı baslap bar. Olardı Men ata-babalarına beremen dep ant ishken jerge alıp bar. Olar sol jerge barıp, onı múlik etip, iyelep alsın“, – dedi»+.

Qudaydıń talapları

12«Endi, háy, Izrail xalqı, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerden bir nárseni ǵana talap qıladı: Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıp, Onıń jolları menen júrińler, Onı súyińler, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Oǵan xızmet etińler+. 13Men búgin sizlerge berip atırǵan Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına hám qaǵıydalarına ámel qılıńlar, sonda abadan turmıs keshiresiz+. 14Kókler de, kóklerdiń kókleri de, jer júzi hám onıń ishindegi barlıq ta Qudayıńız Jaratqan Iyege tiyislidur+. 15Degen menen, Jaratqan Iye sizlerdiń ata-babalarıńızdı súydi. Mine, Ol búgin kórip turǵanıńızday, olardıń urpaǵı bolǵan sizlerdi barlıq xalıqlardıń arasınan tańlap aldı+. 16Júreklerińizdi súnnet etińler, bunnan bılay qaysar bolmańlar+. 17Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye, qudaylardıń Qudayı, iyelerdiń Iyesidur. Ol hesh kimge eki júzlilik qılmaytuǵın, hesh qanday para almaytuǵın ullı, qúdiretli hám aybatlı Qudaydur+. 18Ol jetim-jesirlerdiń huqıqın qorǵaydı, kelgindilerdi súyip, olarǵa awqat hám kiyim beredi+. 19Sizler de kelgindilerdi súyiwińiz kerek, óytkeni ózlerińiz de Mısırda kelgindi bolǵan edińiz+. 20Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıp, tek ǵana Oǵan xızmet etińler. Oǵan sadıq qalıp, Onıń atı menen ant ishińler+. 21Ol sizlerdiń dańqıńızdur. Óz kózińiz benen kórgen sol ullı hám tań qalarlıq islerdi sizler ushın islegen Qudayıńızdur. 22Sizlerdiń ata-babalarıńız Mısırǵa barǵanda, olar barı-joǵı jetpis adam edi. Al házir bolsa, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi aspandaǵı juldızlar sıyaqlı sansız etip kóbeytti»+.

11

Jaratqan Iyeniń ullılıǵı

11^1«Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyińler. Onıń tapsırmalarına, qaǵıydalarına, nızamlarına hám buyrıqlarına hámme waqıtta ámel qılıńlar. 2Búgin mınanı esińizde tutıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tárbiyasın alıp jasaǵan balalarıńız emes, al sizler bolasız. Sizler Onıń ullılıǵın, kúshli qolın sozǵanın, qúdiretin, 3Mısırda faraon hám onıń pútkil eline islegen káramatların hám belgilerin, 4Mısır láshkerlerine, atlarına, sawash arbalarına neler islegenin, mısırlılar sizlerdiń izińizden quwǵanda, olardı Qızıl teńizdiń astına qalay mantıqtırıp, olardı qalayınsha tolıǵı menen joq qılǵanın kórdińiz[*]+. 5Usı jerge jetip kelemen degenshe, Jaratqan Iye sizler ushın shólde ne islegenin,+
6Ruben urıwınan Eliabtıń ulları Datan menen Abiramǵa ne islegenin bilesiz. Pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında jer ashılıp, olardı, shańaraqların, shatırların hám olarǵa tiyisli bolǵanlar menen barlıq janıwarların jutıp jiberdi+. 7Jaratqan Iyeniń islegen barlıq ullı islerin óz kózińiz benen kórdińiz».

Wáde etilgen eldiń bereketleri

8«Sonlıqtan búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlardıń hámmesine ámel qılıńlar. Sonda sizler kúshli bolasız hám Iordan dáryasınan ótip, múlik etip alatuǵın eldi qolǵa kirgizesiz. 9Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızǵa hám olardıń urpaqları bolǵan sizlerge beremen dep ant ishken sút hám pal aǵıp turǵan jerde uzaq ómir súresiz+. 10Sizler múlik etip, iyelew ushın baratırǵan el, ózlerińiz shıǵıp kelgen Mısır elindey emes. Palız atızın tárbiyalaǵanday, Mısırda tuqım egip, awır miynet penen eginlerińizdi suwǵarar edińler. 11Biraq sizler múlik etip, iyelew ushın baratırǵan el taw hám oypatlıqlardan ibarat bolıp, onıń jeri jawın menen suwǵarıladı+. 12Bul jerge Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Ózi ǵamxorlıq qılıp, jıl basınan aqırına deyin ol jerdi Ózi gúzetip turadı+.

13Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyip, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Oǵan xızmet etiw ushın, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlarǵa jaqsılap qulaq salsańız,+
14Jaratqan Iye jerińizge gúz hám báhár jawınların óz waqtında jawdıradı. Solay etip, dánińizdi, taza sharabıńızdı hám záytún mayıńızdı jıynap alasız+. 15Jaratqan Iye atızlarıńızda mallarıńız ushın ot-shóp ósiredi, sizlerdiń nanıńız mol boladı+. 16Biraq abaylı bolıńlar! Jáne, azǵırılıp joldan adaspańlar. Basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınbańlar. 17Bolmasa, Jaratqan Iye sizlerge ǵázeplenip, aspandı jawıp taslaydı hám jawın jawmay, jer óz ónimin bermey qaladı. Nátiyjede, Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan jaqsı elde tez qırılıp, joq bolıp ketesiz+.

18Meniń usı sózlerimdi aqıl-oyıńız benen júregińizde saqlańlar hám qolıńızǵa belgi qılıp baylap, mańlayıńızǵa nıshan qılıp taǵıp qoyıńlar+. 19Bulardı balalarıńızǵa úyretiń. Úyde otırǵanda da, jolda júrgende de, jatqanda da, turǵanda da usılar tuwralı aytıp beriń+. 20Úyińizdegi esiktiń jaqlawlarına, qalalarıńızdıń dárwazalarına jazıp qoyıń+. 21Solay etip, Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızǵa beremen, dep ant ishken elde sizlerdiń de, balalarıńızdıń da ómiri uzaq bolsın hám jerdiń ústinde aspan qansha tursa, sol jerde sonsha jasańlar.

22Men búgin sizlerge jetkerip atırǵan bul buyrıqlardıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlasańız, Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyip, Onıń jollarınan júrseńiz hám Oǵan sadıq bolsańız, 23Jaratqan Iye bul xalıqlardıń barlıǵın sizlerdiń aldıńızdan quwıp jiberedi. Sizler ózlerińizden góre, kóbirek hám kúshlirek bolǵan xalıqlardıń jerlerin múlik etip, iyelep alasız. 24Ayaǵıńız tiygen hár bir jer sizlerdiki boladı. Sizlerdiń jer shegaralarıńız qubladaǵı shólden arqadaǵı Lebanon tawlarına, shıǵıstaǵı Evfrat dáryasınan batıstaǵı teńizge deyin sozıladı+. 25Sizlerge hesh kim qarsı tura almaydı. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge wáde bergenindey, ayaǵıńızdı basqan hár bir jerdegi adamlardı sizlerden qorqıp, titireytuǵın qıladı+.

26Mine, búgin men sizlerge tańlawıńız ushın, jarılqaw menen náletti usınıp atırman+. 27Eger de búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınsańız, onda jarılqaw alasız+. 28Biraq eger de Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına qulaq salmay, ózlerińiz tanımaytuǵın basqa qudaylardıń izinen ketip, sizlerge búgin buyırǵan joldan azǵırılsańız, onda náletke ushıraysız+. 29Qudayıńız Jaratqan Iye múlik etip berip atırǵan elge sizlerdi alıp kirgennen keyin, Gerizzim tawında jarılqawlardı, Ebal tawında náletlerdi járiyalańlar+. 30Bul eki taw Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, usı dáryanıń tegisliginde jasaytuǵın qananlılardıń jerinde jaylasqan. Olar Gilgalǵa jaqın Moreniń terebinf terekligi qasında+. 31Sizler tez arada Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın eldi múlik etip, iyelew ushın, Iordan dáryasınan ótesiz. Ol jerdi qolǵa kirgizip, jaylasıp alǵannan keyin, 32men búgin sizlerge jetkerip atırǵan qaǵıydalardıń hám nızamlardıń birewin de qaldırmay orınlańlar».

12

Sıyınıw ushın tek ǵana bir orın

12^1«Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elde ómirińiz dawamında usı qaǵıyda hám nızamlardı muqıyatlı túrde orınlańlar. 2Sizler jerlerin iyeleytuǵın xalıqlardıń biyik tawlardaǵı, tóbeshiklerdegi hám qoyıw japıraqlı tereklerdiń astındaǵı óz qudaylarına tabınatuǵın orınların buzıp, pútkilley joq qılıńlar+. 3Olardıń qurbanlıq orınların buzıń, kiyeli tasların sındırıp taslań, kiyeli aǵashların jaǵıp jiberiń hám qudaylarınıń músinlerin maydalap taslań. Solay etip, olardıń qudaylarınıń atların ol jerden joq qılıńlar+.

4Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege sol xalıqlardıń tabınǵanınday etip sıyınbańlar. 5Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın, urıwlarıńız arasında bir jerdi tańlap aladı. Sizler sol jerge barıp, Oǵan sıyınıńlar+. 6Sizler jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı, basqa qurbanlıqlarıńızdı, onnan birlerińizdi, baǵıshlaǵan zatlarıńızdı, wáde etip ataǵan hám ıqtıyarlı sadaqalarıńızdı, iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tóllerin sol jerge alıp barıńlar. 7Ol jerde sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında óz shańaraǵıńız benen birge iship-jep, Onıń barlıq islerińizge bereket bergeni ushın shadlanıńlar+.

8Búgin bizler usı jerde islep atırǵan islerimizdi sol jerde islemeńler. Bul jerde hár kim ózi qálegenindey sıyınıp atır+. 9Óytkeni sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń múlik etip berip atırǵan, tınıshlıqqa eristiretuǵın jerine ele kirmedińiz+. 10Degen menen, tez arada sizler Iordan dáryasınan ótip, Qudayıńız Jaratqan Iye múlik etip, sizlerge beretuǵın jerge ornalasıp alasız. Jaratqan Iye sizlerdi dógeregińizdegi barlıq dushpanlarıńızdan qorǵap, tınıshlıqqa bóleydi. Keyin sizler qáwip-qátersiz ómir súresiz+. 11Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornalastırıw ushın, bir jerdi tańlaydı. Sonda men sizlerge buyırǵan barlıq jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı, basqa qurbanlıqlarıńızdı, onnan birlerińizdi, baǵıshlaǵan zatlarıńızdı hám Jaratqan Iyege wáde etip ataǵan eń jaqsı sadaqalarıńızdı sol jerge alıp barıńlar+. 12Sol jerde ullarıńız, qızlarıńız, qullarıńız hám shorılarıńız, jáne de, qalalarıńızda jasaytuǵın lebiyliler menen Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında shadlanıńlar. Óytkeni sizler sıyaqlı, lebiylilerdiń ózlerine tiyisli jer úlesi joq+. 13Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı dus kelgen jerde usınıwdan awlaq bolıńlar. 14Bulardı tek Jaratqan Iye urıwlarıńız arasınan tańlaǵan orında ǵana usınıńlar. Men sizlerge buyırǵanlardıń hámmesin sol jerde orınlańlar.

15Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen bereketine jarasa, jasap atırǵan hár bir qalańızda qálegenińizshe mal soyıp, góshin jewińizge boladı. Adam haram bolsın, pák bolsın, jeyran yamasa suwın góshinen jegendey, bul góshten jewine boladı. 16Biraq sizler maldıń góshin qanı menen birge jemeńler, onıń qanın suwday etip, jerge aǵızıp jiberińler+. 17Jáne de, dánlerińizdiń, taza sharabıńızdıń, záytún mayıńızdıń onnan birlerin, iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tóllerin, wáde etip ataǵan hám ıqtıyarlı sadaqalarıńızdı hám baǵıshlaǵan sadaqalarıńızdı jasap atırǵan qalalarıńızda jemeńler. 18Al sizler bulardı ul-qızlarıńız, qullarıńız, shorılarıńız hám qalalarıńızda jasap atırǵan lebiyliler menen birge Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında, Onıń tańlaǵan jerinde jeńler. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń barlıq islerińizge bereket bergenine shadlanıwıńız kerek. 19Elińizde jasaǵan waqtıńızda, lebiylilerdi umıtıp ketiwden awlaq bolıńlar+.

20Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge bergen wádesi boyınsha shegarańızdı keńeytkende, gósh jewdi qáleseńiz, qálegen waqtıńızda gósh jewińizge boladı. 21Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın tańlaǵan jer sizler turǵan jerden uzaq bolsa, men buyırǵanday, Jaratqan Iye sizlerge bergen iri hám mayda mallarıńızdan soyıp, óz qalalarıńızda qálegenińizshe gósh jewińizge boladı. 22Haram adam bolsa da, pák adam bolsa da, jeyran yamasa suwın góshindey, sol góshten jewine boladı. 23-24Biraq onıń góshin qanı menen birge jemeńler. Sebebi denege jan beretuǵın qandur. Gósh penen birge jan jemeńler, qandı suwday etip, jerge aǵızıp jiberińler+. 25Usılay isleseńiz ózlerińiz de, áwladlarıńız da abadan turmıs keshiresiz. Solay etip, sizler Jaratqan Iyeniń názerinde durıs bolǵan isti qılǵan bolasız.

26Al muxaddes qurbanlıqlarıńızdı hám usıǵan kiretuǵın wáde etip ataǵan qurbanlıqlarıńızdı bolsa, Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine alıp barıwıńız tiyis. 27Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı, olardıń góshin hám qanın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornında usınıńlar. Basqa qurbanlıqlarıńızdıń qanı Qudayıńız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınıń qasına tógilsin, al olardıń góshinen jewińizge boladı. 28Men sizlerge berip atırǵan bul buyrıqlardıń birewin de qaldırmay orınlańlar. Sonda ózlerińiz de, áwladlarıńız da hámme waqıtta abadan turmıs keshiresiz. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń názerinde jaqsı hám durıs bolǵan isti islegen bolasız».

Basqa diniy dástúrlerden abaylı bolıńlar

29«Qudayıńız Jaratqan Iye sizler jerlerin iyeleyin dep atırǵan xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp, qırıp taslaydı. Keyin sizler olardıń jerlerin iyelep, sol jerlerde jaylasıp alasız. 30Sol xalıqlardı joq qılǵanıńızdan keyin, olardıń diniy dástúrlerin islep, duzaǵına túsiwden abaylı bolıńlar. Sizler: „Bul xalıqlar qudaylarına qalay tabınǵan eken? Bizler de sonday qılayıq“, – dep olardıń qudayları haqqında sorastırmańlar+. 31Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege olardıń tabınǵanınday etip, sıyınbańlar. Sebebi olar Jaratqan Iye jek kóretuǵın hár túrli jerkenishli islerdi isleydi. Hátteki, ol xalıqlar qudaylarına arnap, ul-qızların otta jandıradı+.

32Men sizlerge buyırǵanlarımnıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlańlar. Bul buyrıqlarǵa hesh nárse qospań da, alıp taslamań da»+.

13

Jalǵan qudaylarǵa tabınbańlar

13^1«Eger sizlerdiń arańızdan bir payǵambar yamasa túsinde ayan kóretuǵın birew payda bolıp, ol: „Bir nıshan yamasa káramat kórsetemen“, – dep aytsa,+
2usı aytqan nıshan hám káramatlardı islep, keyin ol adam: „Kelińler, sizler tanımaǵan basqa qudaylardıń izine erip, olarǵa xızmet qılayıq“, – dese,+
3sizler sol payǵambardıń yamasa túsinde ayan kóriwshiniń sózlerine qulaq salmańlar. Qudayıńız Jaratqan Iye Ózin shın júregińiz hám jan-tánińiz benen sizlerdiń súyetuǵınıńız yamasa súymeytuǵınıńızdı biliw ushın, sınap atırǵan boladı. 4Sizler tek ǵana Qudayıńız Jaratqan Iyeniń izinen júrip, Onnan qorqıńlar. Onıń buyrıqlarına boysınıp, sózlerine qulaq salıńlar. Jaratqan Iyege xızmet etip, Oǵan sadıq qalıńlar. 5Al sol payǵambar yamasa túsinde ayan kóretuǵın adam óltiriliwi tiyis. Sebebi ol úgitlep, Mısır elinen alıp shıqqan, Mısırdaǵı qullıqtan azat etken Qudayıńız Jaratqan Iyege sizlerdi qarsı qoymaqshı boldı. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyırǵan jolınan shıǵarıp, azǵırmaqshı boldı. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar+.

6Hátteki, bir anadan tuwılǵan tuwısqanıńız yamasa ul-qızıńız, súygen hayalıńız yamasa eń jaqın dostıńız sizlerdi ózińiz de, ata-babalarıńız da tanımaǵan basqa qudaylarǵa tabınıwǵa qupıya túrde úgitlewi múmkin. 7Olardıń biri sizlerdi átirapıńızdaǵı alıs-jaqın jerde jasap atırǵan, dúnyanıń bir shetinen ekinshi shetine deyin jasaytuǵın xalıqlardıń qudaylarına sıyınıwdı úgitlewi múmkin. 8Biraq sizler buǵan ırazı bolıp, oǵan qulaq salmańlar. Onday adamǵa rehimlilik kórsetpeńler, onı qorǵamańlar+. 9Onday adamdı sózsiz óltirip taslańlar. Onı óltiriw ushın birinshi bolıp sen qolıńdı kóter, keyin pútkil xalıq qol kótersin+. 10Onı tas boran qılıp óltirińler. Sebebi ol sizlerdi Mısır elindegi qullıqtan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyeden júz burdırıp, azǵırıwǵa háreket etti+. 11Sonda pútkil Izrail xalqı bul haqqında esitip, qorqadı. Bunnan keyin, arańızda hesh kim usıǵan uqsaǵan jawız is qılmaytuǵın boladı.

12Eger de Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge jasawıńız ushın berip atırǵan qalalardıń birinde, 13jaman adamlar shıǵıp: „Júrińler, ózlerińiz tanımaytuǵın basqa qudaylarǵa tabınayıq“, – dep qala turǵınların azǵırǵanın esitseńiz,+
14onda olar haqqında sorastırıp, jaqsılap tekseriń. Eger sol jerkenishli waqıya shınında da júz bergen bolsa, esitkenlerińiz dálillense, 15sol qalanıń pútkil turǵınlarınan baslap, haywanlarına deyin qılıshtan ótkizińler. Sol qalanı hám ondaǵı barlıq zatlardı pútkilley joq qılıńlar. 16Qaladan alınǵan oljalardıń barlıǵın qala maydanına jıynańlar. Qalanı hám sol jerdegi barlıq oljanı Qudayıńız Jaratqan Iyege tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıq etip jaǵıp jiberińler. Sol qala máńgige qarabaqanaǵa aylanǵan halında qalsın, ol hesh qashan qayta tiklenbesin+. 17Joq qılınatuǵın zatlardan hesh birewin de ózlerińizge almańlar. Sonda Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi qaytıp, Ol ata-babalarıńızǵa ant ishkenindey, sizlerge miyrim-shápáát, rehim kórsetip, sizlerdi kóbeytedi+. 18Sonıń ushın, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıńlar, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlarǵa boysınıp, Onıń názerinde durıs bolǵan islerdi isleńler».

14

Aza tutıw haqqında

14^1«Sizler – Qudayıńız Jaratqan Iyeniń balalarısız. Marhumǵa aza tutqanıńızda, denelerińizdi tilip, shashıńızdıń aldın qıydırmańlar+. 2Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes xalqısız. Jaratqan Iye jer júzindegi barlıq xalıqlardıń arasınan sizlerdi Óz ǵáziynesi sıpatında tańlap aldı»+.

Hadal hám haram haywanlar

(Leb 11:1-47)

3•«Sizler jerkenishli sanalatuǵın haywanlardıń góshin jemeńler. 4Mına haywanlardıń góshin jewińizge boladı: sıyır, qoy, eshki, 5suwın, jeyran, qızıl antilopa, taw eshkisi, jabayı ógiz, aq antilopa hám taw qoshqarı. 6Tuyaqları tereń etip ekige ayırılǵan asha tuyaqlı hám gúyis qaytaratuǵın haywanlardıń hámmesin jewińizge boladı. 7Biraq bul haywanlardan tek mınalardıń góshin jewińizge bolmaydı: túye, qoyan hám daman[*]. Bular gúyis qaytaradı, biraq asha tuyaǵı joq. Sonlıqtan olar sizler ushın haram boladı. 8Shoshqa asha tuyaqlı bolǵanı menen, ol gúyis qaytarmaydı. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. Usı haywanlardıń góshin jemeńler hám olardıń óligine de qol tiygizbeńler.

9Suwda jasaytuǵın qalashlı hám qabırshaqlı janıwardıń góshin jewińizge boladı. 10Biraq qalashsız hám qabırshaqsız haywanlardıń hesh birin jemeńler. Bular sizler ushın haram sanaladı.

11Hadal sanalatuǵın barlıq quslardı jewińizge boladı. 12Góshin jewge bolmaytuǵın quslar mınalar: búrkit, kúshegen, qara qus, 13shayqus, lashın hám onıń túrleri, 14ǵarǵanıń barlıq túrleri, 15úki, batpaq bayıwlısı, shaǵala hám qarshıǵanıń túrleri, 16úy bayıwlısı, qulaqlı japalaq, aq quw, 17uzaqsha, sipa, qarabay, 18láylek hám qutannıń túrleri, ópepek hám jarǵanat.

19Qanatlı shıbın-shirkeyler sizler ushın haram sanaladı. Olardıń hesh birin jemeńler. 20Biraq qanatlı shıbın-shirkeylerdiń bazıları hadal bolıp, olardı jewińizge boladı.

21Haram ólip qalǵan haywannıń góshin jemeńler. Onday óli haywandı jewi ushın qalańızda jasap atırǵan kelgindi birewge beriwińizge yamasa basqa bir jat jerli adamǵa satıwıńızǵa boladı. Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes xalqısız.

Ílaqtı óz anasınıń sútine pisirmeńler»+.

Onnan biri haqqında nızam

22«Hár jılı atızlarıńızda jetistiriletuǵın barlıq ónimlerdiń onnan birin ayırıp qoyıńlar+. 23Dánińizdiń, taza sharabıńızdıń, záytún mayıńızdıń onnan birin, iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan tóllerin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde, Onıń aldında jeńler. Solay islep, hámme waqıtta Onnan qorqıwdı úyrenesiz. 24Al eger de, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornatıw ushın tańlaytuǵın jeri uzaq bolıp, Qudayıńız Jaratqan Iye bereketlep bergen óniminen onnan birin sol jerge alıp barıwǵa múmkinshiligińiz bolmasa, 25onda sol zatlardı gúmiske almastırıńlar. Gúmisti Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine alıp barıńlar. 26Sol gúmiske qálegen nárseni: iri yamasa mayda mal, sharap, ótkir ishimlik yamasa kewlińiz kúsegen basqa bir nárse satıp alıp, óz shańaraǵıńız benen birge Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında iship-jep, shadlanıńlar.

27Qalalarıńızda jasap atırǵan lebiylilerdi umıtıp qaldırmańlar. Sebebi olardıń ózlerine tiyisli úles jeri joq+. 28Hár úshinshi jıldıń aqırında, sol jılı alǵan ónimińizdiń barlıq onnan bir bólegin alıp, óz qalańızǵa jıynap, saqlap qoyıńlar+. 29Solay etip, úles jeri bolmaǵan lebiyliler, jáne de, qalalarıńızda jasap atırǵan kelgindiler, jetim hám jesirler kelip, sonnan iship-jep toysın. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi».

15

Jetinshi jıl

15^1«Hár jetinshi jıldıń aqırında sizlerge qarızdar bolǵanlardı qarızlarınan keship jiberińler+. 2Qarızlardı keship jiberiw ushın bılay isleńler: izraillı bir tuwısqanına qarız bergen hár bir adam qarızın keship jibersin hám onnan qaytıp talap qılmasın. Sebebi Jaratqan Iyeniń Ózi qarızlardı keship jiberiliwdi járiyaladı. 3Jat jerli adamnan qarızıńızdı sorasańız boladı. Biraq izraillı tuwısqanıńa bergen qarızıńnan keship jiberiwiń tiyis+.

4Sizlerdiń arańızda hesh qanday jarlı adam bolmasın. Qudayıńız Jaratqan Iye múlik etip berip atırǵan elde sizlerge bereket beredi. 5Tek ǵana Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salıp, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan usı buyrıqlardı muqıyatlı túrde orınlawıńız kerek. 6Qudayıńız Jaratqan Iye Ózi wáde bergenindey sizlerge bereket beredi. Sonda sizler kóp xalıqlarǵa qarız beretuǵın bolasız, al ózlerińiz qarız almaysız. Kóp xalıqlardıń ústinen húkimdarlıq qılasız, biraq olar sizlerge húkimdarlıq etpeydi+.

7Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın eldegi qalalardıń birinde izraillı tuwısqanıńızdıń biri jarlı bolsa, júreklerińizdi tas qılmay, járdem qolıńızdı ayamańlar. 8Kerisinshe, sizler ashıq qol bolıńlar hám oǵan mútájligine qarap, qarız berińler+. 9Saq bolıńlar, qarızlardı keship jiberetuǵın jetinshi jıl jaqınlap qalǵanı ushın, jarlı tuwısqanıńızǵa járdem beriwden bas tartpańlar. Kewlińizde usınday jaman oyǵa jol qoymańlar. Eger de sonday tuwısqanıńızǵa járdem beriwden bas tartsańız, onda ol Jaratqan Iyege nalıydı hám ózlerińizge gúna arttırıp alasız. 10Oǵan qıynalmastan ashıq kewlińiz benen qarız berińler. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi. 11Elińizde hámme waqıtta jarlı adamlar boladı. Sonıń ushın, elińizdegi járdemge mútáj jarlı tuwısqanlarıńızǵa hámme waqıtta járdem qolıńız ashıq bolıwın buyıraman»+.

Qul hám shorılar haqqında

12«Eger evrey tuwısqanıńızdan bir erkek yamasa hayal sizge ózin xızmetke satsa, ol altı jıl saǵan xızmet etsin, al jetinshi jılı onı azat qılıwıń tiyis+. 13Onı azat qılǵanıńızda, qolın bos jibermeń. 14Oǵan súriwińizdegi malıńızdan, dánińizden hám sharabıńızdan mol-mol etip beriń. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen bereketinen, oǵan da beriń. 15Mısırda qul bolǵanıńızdı hám Qudayıńız Jaratqan Iye sol jerden sizlerdi azat etkenin este tutıńlar. Sonıń ushın da, búgin men sizlerge usı buyrıqtı berip atırman.

16Eger qulıńız sizdi hám shańaraǵıńızdı jaqsı kórip, sizler menen birge qalıwdı qálese hám „Siziń qasıńızdan ketiwdi qálemeymen“, dep aytsa, 17onda onı esigińizdiń qasına alıp barıń. Keyin onıń qulaǵın esikke qoyıp, biz benen tesiń. Sonda ol ómiri boyı qulıńız bolıp qaladı. Shorıńızǵa da solay islewińiz kerek+. 18Qulıńızdı azat qılǵanıńızda ókinbeń. Sebebi sizge xızmet etken sol altı jıl dawamında, ol jallanba xızmetshiden góre eki ese kóp jumıs isledi. Onı azat qılsańız, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi».

Iri hám mayda mallardıń birinshi tuwılǵan tólleri haqqında

19«Iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan hár bir erkek tólin Qudayıńız Jaratqan Iyege baǵıshlańlar. Malıńızdıń birinshi tuwılǵan buǵasın jumısqa qospań, birinshi tuwılǵan mayda malıńızdıń júnin qırqıp almań+. 20Bulardıń góshin shańaraǵıńız benen birge hár jılı Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında, Onıń tańlap alatuǵın jerinde jeńler. 21Eger de sol mal aqsaq yamasa soqır bolsa yamasa onıń basqa bir kemshiligi bolsa, onı Qudayıńız Jaratqan Iyege qurbanlıqqa bermeń+. 22Bunday mallardı óz qalańızda jeseńiz boladı. Pák adam bolsa da, napák adam bolsa da, jeyran yamasa suwınnıń góshindey etip sonday maldıń góshinen jewine boladı. 23Biraq onıń góshin qanı menen birge jemeńler. Onıń qanın suw sıyaqlı topıraqqa aǵızıp jiberińler»+.

16

Qutqarılıw bayramı hám Ashıtqısız nan bayramı

16^1•«Abib ayında Qudayıńız Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramın bayramlańlar. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye abib ayında, túnde sizlerdi Mısırdan alıp shıqtı. 2Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde mayda hám iri mallarıńızdan Qutqarılıw qurbanlıqların shalıńlar. 3Qurbanlıqtıń góshi menen birge ashıtqı salınǵan nan jemeńler. Jeti kún dawamında ashıtqısız nan, yaǵnıy qıyın kúnlerde jeytuǵın nan jewińiz kerek. Sebebi sizler Mısırdan asıǵıp shıǵıp ketkenińizde, ashıtqısız nan jegen edińler. Usı nandı jep, ómirińiz dawamında Mısırdan shıqqan kúnińizdi eslep júresizler+. 4Jeti kún dawamında elińizdiń hesh bir jerinde ashıtqı bolmasın. Bayramnıń birinshi kúni keshte qurbanlıq qılǵan mallarıńızdıń góshinen azanǵa deyin qaldırılmasın+.

5Qutqarılıw qurbanlıqların Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın qalalardıń hámmesinde shalmańlar. 6Al onı tek ǵana Qudayıńız Jaratqan Iye Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde shalıńlar. Bunı kún batatuǵın waqıtta, Mısırdan shıqqan mezgilde soyıńlar. 7Onıń góshin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerinde pisirip jeńler hám tań atqanda óz shatırlarıńızǵa qaytıńlar. 8Altı kún ashıtqısız nan jeńler. Jetinshi kúni Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap, saltanatlı jıynalıs qılıńlar. Sol kúni hesh qanday jumıs islemeńler».

Hápteler bayramı

9«Egindi orıp baslaǵan waqıttan baslap, jeti hápte sanańlar+. 10Keyin Qudayıńız Jaratqan Iyege arnalǵan Hápteler bayramın bayramlańlar hám sol waqıtta Onıń sizlerge bergen bereketine jarasa, ıqtıyarlı sadaqalarıńızdı berińler. 11Sizler ul-qızlarıńız, qul hám shorılarıńız, qalalarıńızda jasaytuǵın lebiyliler, arańızda jasaytuǵın kelgindiler hám jetim-jesirler menen birge Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerinde, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında shadlanıńlar. 12Mısırda qul bolǵanıńızdı umıtpańlar hám usı qaǵıydalardıń birewin de qaldırmay orınlańlar»+.

Qos bayramı

13«Qırmanıńızdan dánińizdi jıynap, júzimińizdi sıǵıp sharabın alǵannan keyin, jeti kún dawamında Qos bayramın bayramlańlar+. 14Sizler ul-qızlarıńız, qul hám shorılarıńız, qalalarıńızda jasaytuǵın lebiyliler, kelgindiler hám jetim-jesirler menen birge usı bayramda shadlanıńlar. 15Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerinde jeti kún dawamında Oǵan arnap bayram ótkerińler. Qudayıńız Jaratqan Iye zúráátińizdiń barlıǵın hám qol urǵan hár bir isińizdi bereketleydi. Sonlıqtan, úlken quwanıshqa bólenińler.

16Solay etip, barlıq erkeklerińiz jılına úsh márte: Ashıtqısız nan bayramında, Hápteler bayramında hám Qos bayramında Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında bolıwı ushın, Onıń tańlaytuǵın jerine kelsin. Hesh kim Jaratqan Iyeniń aldına qurı qol kelmesin. 17Hár birińiz Qudayıńız Jaratqan Iyeniń ózlerińizdi bereketlegenine jarasa sıylar alıp kelińler».

Ádil húkim haqqında

18«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın qalalarda hár bir urıw ushın qazılar hám qadaǵalawshılardı tayınlańlar. Olar xalıqtı ádillik penen húkim etsin+. 19Olar húkim etkende, ádillikti burmalamasın, eki júzlilik qılmasın hám para almasın. Sebebi para dana adamnıń kózin soqır qılıp qoyadı hám haqtı nahaqqa shıǵaradı+. 20Ómir súriwińiz ushın hám Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan eldi múlik etip alıwıńız ushın ádillikke, tek ǵana ádillikke umtılıńlar.

21Qudayıńız Jaratqan Iye ushın quratuǵın qurbanlıq orınnıń qasına kiyeli aǵash ornatpańlar!+
22Kiyeli tas ta ornatpańlar! Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye bulardan jerkenedi».

17

17^1«Hár qanday kemshiligi bar iri mal yamasa mayda maldı Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq qılmańlar. Qudayıńız Jaratqan Iye bunnan jerkenedi+.

2Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge berip atırǵan qalalarınıń birinde Onıń názerinde jawız bolǵan isti qılıp, kelisimine qıyanet etetuǵın bir erkek yamasa hayal shıqsa 3hám buyrıqlarıma qaramastan, basqa qudaylarǵa xızmet etse, sol qudaylarǵa, quyashqa hám ayǵa yamasa basqa da aspan denelerine tabınsa, 4keyin bul haqqında sizlerge xabar jetse, esitkenlerińizdi jaqsılap tekserińler. Eger de Izrail xalqınıń arasında shınında da sonday jerkenishli is islengeni dálillense, 5onda sol erkekti yamasa hayaldı qala dárwazasınıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirińler+. 6Degen menen, ólimge húkim etilgen adam eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵı menen óltiriliwi tiyis, biraq bir adamnıń gúwalıǵına tiykarlanıp óltirilmesin+. 7Sol gúna islegen adamǵa birinshi bolıp gúwalar tas ılaqtırsın, sonnan keyin pútkil xalıq tas boran qılsın. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar+.

8Eger qalańızda abaysızdan yamasa qastan adam óltiriwshilik, huqıq talasıw hám bir-birewge zorlıq qılıw tuwrısındaǵı dawlardı sheshiwińiz qıyın bolsa, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine barıńlar. 9Sol jerde sizler lebiyli ruwxaniyler hám sol waqıtta xızmet etip atırǵan qazılar menen másláhátlesińler. Olar húkim shıǵarıp, óz qararın sizlerge málim qıladı+. 10Jaratqan Iyeniń tańlaǵan jerinen olardıń sizlerge aytatuǵın qararın muqıyatlı túrde orınlańlar. 11Olar túsindirip bergen nızamdı hám shıǵarǵan húkimdi tolıǵı menen orınlawıńız tiyis. Olar járiyalaǵan qarardan ońǵa da, solǵa da shıǵıp ketpeńler. 12Kim de kim ózbasımshılıq qılıp, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etip atırǵan ruwxaniyge hám qazıǵa qulaq salmasa, ol adam óltirilsin. Usılay etip, Izraildan jawızlıqtı joq qılıńlar. 13Pútkil xalıq bul waqıyanı esitip qorqadı hám jáne ózbasımshılıq qılmaytuǵın boladı».

Patsha haqqında qaǵıydalar

14«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge beretuǵın elge barıp, ol jerdi múlik etip, jaylasıp alǵannan keyin: „Átirapımızdaǵı xalıqlar sıyaqlı bizler de ózlerimizge patsha saylayıq“, – dep aytasız+. 15Sonda sizler saylaytuǵın patsha Qudayıńız Jaratqan Iye tárepinen tańlanatuǵın adam bolıwı tiyis. Saylaytuǵın patshańız Izrail xalqınan bolsın. Óz xalqıńızdan bolmaǵan jat jerli adamdı patsha qılıp qoymańlar+. 16Patshanıń kóp atı bolmasın, jáne de at satıp alıw ushın adamlardı Mısırǵa jibermesin. Óytkeni Jaratqan Iye sizlerge: „Ol jerge qaytıp barmańlar“, – degen edi+. 17Saylaytuǵın patshańız kóp hayal almasın, bolmasa, ol Jaratqan Iyeden júz burıp ketedi. Jáne de, ol ózi ushın kóp muǵdarda gúmis hám altın jıynamasın+.

18Ol patshalıq taxtqa otırǵanda, lebiyli ruwxaniyler saqlap qoyǵan usı Nızamnan bir kóshirmeni ózi ushın jazdırıp alsın. 19Sol Nızamnıń kóshirmesi hámme waqıtta patshanıń qasında bolsın. Patsha onı hár kúni ómiri dawamında oqısın. Solay etip, ol Qudayı Jaratqan Iyeden qorqıp, usı Nızamnıń barlıq sózlerine hám qaǵıydalarına ámel qılıwdı úyrensin+. 20Ol ózin tuwısqanlarınan joqarı sanamasın hám Jaratqan Iyeniń buyrıqlarınan ońǵa da, solǵa da burılmasın. Sonda ózi de, urpaǵı da Izraildıń ústinen uzaq jıllar dawamında patshalıq etedi».

18

Ruwxaniylerdiń úlesi

18^1«Lebiyli ruwxaniyler pútkil Lebiy urıwı menen birge basqa izraillılar sıyaqlı úles te, múlik te almaydı. Olarǵa tiyisetuǵın úles Jaratqan Iyege beriletuǵın sıylar bolıp, olar solardan jeydi. 2Tuwısqanları arasında olardıń múlki bolmaydı. Jaratqan Iyeniń lebiylilerge wáde bergenindey, Onıń Ózi olardıń ırısqı-nesiybesin beredi+.

3Mal yamasa qoy qurbanlıq etilgende, ruwxaniylerge tiyisli pay mınalardan ibarat: maldıń aldınǵı san jiligi, jaǵı hám asqazanı+. 4Dánińizdiń, taza sharabıńızdıń, záytún mayıńızdıń birinshi ónimin hám qoylarıńızdıń birinshi qırqılǵan júnlerin ruwxaniyge beriń+. 5Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye Lebiy urıwı Óziniń aldında turıp, Jaratqan Iyeniń atı menen máńgi xızmet etiwi ushın, olardı pútkil urıwlarıńızdıń ishinen tańlap aldı.

6Eger bir lebiyli Izraildaǵı ózi jasap atırǵan qaladan Jaratqan Iyeniń tańlaytuǵın jerine óz qálewi menen barsa,+
7sol jerde Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etip atırǵan lebiyli tuwısqanları sıyaqlı ol da Qudayı Jaratqan Iyeniń atı menen xızmet etiwine boladı. 8Ol ata-babalarınıń miyrasınan qalǵan zattı satıp, óz paydasına alǵan bolsa da, basqa lebiyliler menen birdey ózine tiyisli úlesin alıwı kerek».

Basqa xalıqlardıń jerkenishli úrp-ádetlerinen saqlanıw

9«Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge berip atırǵan jerine kirgenińizde, ol jerdegi xalıqlardıń jerkenishli islerin úyrenbeńler+. 10Sizlerdiń arańızda óz ulın yamasa qızın otta qurbanlıq qılatuǵın, pal ashatuǵın, adamnıń keleshegin boljaytuǵın, belgilerdi jorıytuǵın, sıyqırshılıq qılatuǵın,+
11zikir salatuǵın, árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵın yamasa óliler menen tillesip, másláhát alatuǵın birde bir adam bolmasın+. 12Sebebi Jaratqan Iye sonday isleytuǵınlardan jerkenedi. Qudayıńız Jaratqan Iye usınday jerkenishli isleri sebepli sol xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵarıp atır. 13Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında minsiz bolıńlar».

Payǵambar jiberiw haqqında

14«Sizler elin alıp atırǵan sol xalıqlar boljawshılar menen palkerlerdiń úgit-násiyatına qulaq saladı. Biraq Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń bulay islewińizge ruxsat bermeydi. 15Qudayıńız Jaratqan Iye sizler ushın arańızdan, óz tuwısqanlarıńızdan men sıyaqlı bir payǵambar shıǵaradı. Oǵan qulaq salıńlar+. 16Sizler Xoreb tawında jıynalǵan kúni Qudayıńız Jaratqan Iyeden ózlerińiz mınaday dep tilegen edińiz: „Qudayımız Jaratqan Iyeniń dawısın ekinshi márte esitpeyik, sol ullı ottı da basqa kórmeyik, bolmasa ólip qalamız“+. 17Sonda Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: „Olardıń aytqanları durıs+. 18Olar ushın ózleriniń arasınan sen sıyaqlı bir payǵambar shıǵaraman. Men onıń awzına Óz sózlerimdi salaman hám ol Men ayt dep buyırǵanlarımnıń hámmesin olarǵa jetkeredi+. 19Ol Meniń atımnan sóyleydi, oǵan qulaq salmaǵan adamdı Men Ózim juwapkershilikke tartaman. 20Biraq bir payǵambar Men buyırmaǵan sózdi Meniń atımnan sóylewge júreksinse yamasa basqa qudaylardıń atınan sóylese, ol óliwi tiyis“+.

21Sizler: „Jaratqan Iyeniń aytqanın yamasa aytpaǵanın qayaqtan bilemiz?“ – dep oylawıńız múmkin. 22Eger de bir payǵambar Jaratqan Iyeniń atınan sóylese, biraq aytqan sózleri orınlanbasa yamasa ámelge aspasa, onda sol sózdi Jaratqan Iye aytpaǵan boladı. Payǵambar óz atınan sóylegen, onnan qorqpańlar».

19

Panalaytuǵın qalalar

(San 35:9-34; Eshu 20:1-9)

19^1•«Qudayıńız Jaratqan Iye jerlerin sizlerge berip atırǵan xalıqlardı joq qılǵanda, sizler sol jerlerdi múlik etip alıp, qalalarına hám úylerine jaylasıp alasız. 2-3Sonda eldi úsh bólimge bólińler. Hár bir bólimnen bir pana qaladan ajıratıńlar. Sol qalalarǵa baratuǵın jollar salıńlar, solay etip, adam óltirip qoyǵan adam sol qalalardıń birine qashıp, panalasın.

4Sonday jaǵday basına túsken adamǵa baylanıslı qaǵıyda mınaday: eger bir adam aldınnan jawızlıq qılıw niyeti bolmay, abaysızda birewdi óltirip qoysa, onda ol sol jerge qashıp qutılıwı múmkin. 5Mısalı: bir adam birew menen birge aǵash tayarlawǵa toǵayǵa barıp, aǵash shabıw ushın baltasın kótergende, baltanıń temiri sabınan shıǵıp ketse hám qasındaǵı adamǵa tiyip ketip, onı óltirip alsa, onda usınday abaysızda adam óltirip qoyǵan adam sol pana qalalardıń birine qashıp, janın qutqarıp qalsın+. 6Bolmasa, ólgen adamnıń óshin alıwshı ámeńger ashıwlanıp, qanxordıń izinen quwıwı múmkin hám pana qalaǵa baratuǵın jol uzaq bolǵanı ushın, oǵan jetip alıp, onı óltiriwi múmkin. Degen menen, óltirgen adam ólimge ılayıqlı emes, sebebi ólgen adamǵa onıń aldın ala qaslıǵı bolmaǵan. 7Sizlerge úsh qalanı ózlerińiz ushın ayırıp qoyıńlar, dep buyırǵanımnıń sebebi usı edi.

8-9Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyip, hámme waqıtta Onıń jollarınan júriń, dep sizlerge buyrıq berdim. Eger de, sizler usı buyrıqlardıń birewin de qaldırmay orınlasańız, Qudayıńız Jaratqan Iye ata-babalarıńızǵa ishken antı boyınsha jer shegaralarıńızdı keńeytedi hám wáde qılǵan pútkil eldi sizlerge beredi. Sonda sizler ayırıp qoyǵan úsh qalańızǵa jáne úsh pana qala qosıńlar. 10Solay etip, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip beretuǵın elde ayıpsız adamnıń qanı tógilmesin. Ayıpsız adamnıń tógilgen qanı ushın ayıplı bolıp qalmańlar+.

11Biraq bir adam birewge qaslıq etip, buqqıda jatsa hám hújim etip, onı óltirse, keyin ol sol qalalardıń birewine qashıp barsa,+
12onda sol jınayatshı jasaǵan qaladaǵı aqsaqallar onıń izinen adam jiberip, onı qaytarıp alıp kelsin. Jınayatshı ólgen adam ushın óshin alıwshınıń qolına tapsırılsın. Solay etip, ol óltiriliwi kerek. 13Onday adamdı ayap otırmańlar. Ayıpsız qandı tógiw gúnasınan Izraildı tazalańlar. Sonda abadan turmıs keshiresiz+.

14Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elde qońsıńızdıń burınnan belgilengen jer shegarasın jıljıtıwshı bolmańlar»+.

Gúwalar haqqında

15«Birewdi qanday da jınayat yamasa gúna islegen, dep ayıplaw ushın bir gúwa jeterli emes. Bul eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵı menen tastıyıqlanıwı kerek+.

16Eger de bir adam jalǵan gúwalıq berip, birewdi jawız niyette ayıplasa,+
17onda ekewi de Jaratqan Iyeniń aldına, sol waqıtta xızmet etip atırǵan ruwxaniylerdiń hám qazılardıń aldına kelsin+. 18Qazılar sol máseleni jaqsılap tekserip shıqsın. Eger sol gúwanıń tuwısqanına qarsı jalǵan gúwalıq berip atırǵanı anıqlansa, 19tuwısqanına qarsı oylaǵan jawız niyetin ózine qaytarıńlar. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar+. 20Basqalar usı bolǵan waqıyanı esitip, qorqadı hám usınday jawızlıqtı hesh kim islemeytuǵın boladı. 21Jalǵan gúwalıq bergen adamdı ayap otırmańlar: janǵa jan, kózge kóz, tiske tis, qolǵa qol hám ayaqqa ayaq»+.

20

Sawash haqqında

20^1«Sizler dushpanlarıńızǵa qarsı sawashqa shıǵıw ushın barǵanıńızda, olardıń atları, sawash arbaları hám sizlerden góre kóp áskerleri bar ekenin kórseńiz, olardan qorqpańlar. Óytkeni sizlerdi Mısırdan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge yar boladı+. 2Sawash baslamasıńızdan aldın ruwxaniy kelip, áskerlerdiń aldına shıǵıp, sóz sóylep, 3olarǵa bılay dep aytsın: „Háy, izraillılar, qulaq salıńlar! Búgin sizler dushpanlarıńızǵa qarsı sawashqa baratırsız. Ruwxıńız túspesin, qorqpańlar. Qáweterge túsip, olardan seskenbeńler. 4Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Ózi sizler menen birge urısqa baradı! Ol sizler ushın dushpanlarıńızǵa qarsı urısıp, sizlerge jeńis beredi!“

5Qadaǵalawshılar áskerlerge bılay dep aytsın: „Arańızda taza úy qurǵan hám oǵan kóship barıp, qollanıwǵa úlgermegen adam bar ma? Eger bar bolsa, úyine qaytsın. Ol urısta qaytıs bolsa, onıń úyine basqa birew kóship barıp, jasaydı. 6Júzimzar egip, onıń miywesinen tatpaǵan adam bar ma? Eger bar bolsa, úyine qaytsın. Ol urısta qaytıs bolsa, onıń júzimin basqa birew terip aladı. 7Bir qız benen atastırılıp bolıp, úylenbegen adam bar ma? Eger bar bolsa, úyine qaytsın. Ol urısta qaytıs bolsa, sol qızǵa basqa birew úylenip ketedi“+.

8Qadaǵalawshılar jáne bılay dep aytsın: „Arańızda qorqıp, ruwxı túsken adam bar ma? Bar bolsa, úyine qaytsın. Bolmasa, tuwısqanları da oǵan uqsap qorqısıp qaladı“+. 9Qadaǵalawshılar áskerlerge usı sózlerdi aytıp bolǵannan soń, áskerbasılar áskerlerdiń ústinen basshılıq etsin.

10Bir qalaǵa qarsı hújim etiw ushın, oǵan jaqınlasqanıńızda, qala xalqına tınıshlıq jolı menen táslim bolıwın usınıńlar. 11Eger de olar usı tınıshlıq usınısıńızdı qabıllap, dárwazaların sizlerge ashıp berse, onda qalada jasaytuǵınlardıń hámmesi erksiz xızmetshige aylanıp, sizler ushın jumıs isleydi. 12Biraq tınıshlıq usınısıńızdı qala xalqı qabıllamay, sizler menen urısıwdı qálese, onda qalanı qorshap alıńlar. 13Qudayıńız Jaratqan Iye qalanı sizlerge táslim qılǵanda, ol jerde jasap atırǵan barlıq erkeklerdi qılısh júzinen ótkizińler. 14Hayallardı, balalardı, haywanlardı hám qaladaǵı hár bir nárseni ózlerińizge olja etip alıńlar. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen dushpanıńızdıń mal-múliklerin qollanıwıńızǵa boladı+. 15Sizler iyelep alatuǵın elińizden uzaqta jaylasqan qalalarǵa usılay isleńler.

16Biraq Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan jerdegi qalalarda hesh bir tiri jan qaldırmańlar. 17Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge buyırǵanınday, xet, amor, qanan, periz, xiw hám ebus xalıqların pútkilley qırıp taslańlar+. 18Bolmasa, olar ózleriniń qudaylarına tabınıp, isleytuǵın jerkenishli islerin sizlerge úyretedi hám sizler de Qudayıńız Jaratqan Iyege qarsı gúna isleysiz.

19Eger de bir qalanı qolǵa alıw ushın, uzaq waqıt qorshap tursańız, onıń dógeregindegi miywe aǵashlardı shawıp, joq qılmańlar. Olardıń miywelerin jewińizge boladı, biraq shawıp taslamańlar. Óytkeni daladaǵı miywe aǵashlar qorǵannıń ishine qashıp ketetuǵınday adam emes-ǵo+. 20Tek ǵana miywe bermeytuǵın tereklerdi shawıp, joq qılıwıńızǵa boladı. Qalanı qolǵa alaman degenshe, qamal qılatuǵın úskeneler soǵıw ushın, sol tereklerden paydalanıwıńızǵa boladı».

21

Kimniń óltirgeni biymálim óliler haqqında

21^1«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elde dalada jatırǵan bir óli dene tabılsa hám onı kimniń óltirgeni belgisiz bolsa, 2aqsaqallarıńız hám qazılarıńız barıp, sol óliniń dógeregindegi jaqın qalalardıń aralıǵın ólshep shıqsın. 3Ólige jaqın bolǵan qalanıń aqsaqalları ele jumısqa qosılmaǵan, moyıntırıq taǵılmaǵan bir qashardı alsın+. 4Qala aqsaqalları qashardı jeri súrilmegen, ǵálle egilmegen hám ishinde hámme waqıtta suw aǵıp turatuǵın bir sayǵa alıp barsın. Sol sayda qashardıń moynın sındırsın. 5Lebiyli ruwxaniyler de sol jerge barsın. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye Maǵan xızmet etsin hám Meniń atım menen xalıqtı jarılqasın dep, Lebiy urıwın tańlap aldı. Hár túrli jánjellerdi hám bir-birewge zorlıq qılıw máselelerin olar sheshedi+. 6Óli dene tabılǵan jerge eń jaqın bolǵan qalanıń aqsaqalları sayda moynı sındırılǵan qashardıń ústine qolların juwıp, 7bılay dep aytsın: „Bul adamnıń qanın tókken bizlerdiń qollarımız emes, bunı kimniń qılǵanın da kórmedik. 8Jaratqan Iye, Óziń Mısırdan azat etken xalqıń izraillılardı keshire gór. Xalqıń Izraildı ayıpsız tógilgen qanǵa juwapker qılma“. Sonnan keyin, olar tógilgen qannıń juwapkershiliginen azat boladı+. 9Sonda Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı islerdi qılǵan bolasız, arańızdaǵı ayıpsız qandı tógiw gúnasınan ózlerińizdi tazalaysız»+.

Tutqınǵa túsken qızǵa úyleniw haqqında

10«Qudayıńız Jaratqan Iye sawashta dushpanlarıńızdı sizlerge táslim qılǵanda hám sizler olardı tutqın qılǵanıńızda, 11olardıń arasınan sulıw bir qızdı kórip, unatıp qalsańız, onda oǵan úyleniwińizge boladı. 12Sol qızdı úyińizge ákeliń. Qız shashın qırqıp, tırnaqların alıp taslasın+. 13Ol ústindegi tutqınlıq kiyimin almastırsın hám bir ay dawamında áke-sheshesin joqlap, úyińizde jasasın. Keyin jigit qızǵa jaqınlap, oǵan kúyew, qız onıń hayalı boladı. 14Eger keyinirek qız jigitke unamay qalsa, onı azat qılıp jibersin. Sol qızdı hayal bolıwǵa májbúrlegeni ushın, onı pulǵa satpasın hám oǵan qul sıpatında qatnas jasamasın».

Tuńǵısh uldıń miyraslıq huqıqı

15«Eger bir adamnıń eki hayalı bolsa, ol birewin súyip, ekinshisin jaqsı kórmese, ekewi de oǵan bir uldan tuwıp berse, tuńǵısh ulı jaqsı kórmeytuǵın hayalınıń balası bolsa,+
16onda ol adam mal-múlkin ullarına miyras etip bólistirgen kúni jaqsı kórgen hayalınıń balasın ústin qoyıp, oǵan tuńǵıshlıq huqıqın bermesin. 17Jaqsı kórmeytuǵın hayalınıń balasın tuńǵısh ul dep tán alsın hám oǵan barlıq mal-múlkinen eki ese etip miyras bersin. Óytkeni sol ul ákesiniń belindegi kúshtiń birinshi jemisi boladı. Tuńǵıshlıq huqıq oǵan tiyisli»+.

Boysınbaytuǵın ul

18«Eger de bir adamnıń tentek, qaysar, ata-anasına boysınbaytuǵın, onı qansha jazalasa da, tıńlamaytuǵın bir ulı bolsa,+
19onda ata-anası onı uslap, qala dárwazasında másele sheshetuǵın qala aqsaqallarınıń aldına alıp kelsin. 20Balanıń ata-anası olarǵa bılay dep aytsın: „Ulımız tentek hám boysınbaydı. Bizlerdiń sózlerimizge qulaq salmaydı. Ol tamaqsaw hám máskúnem“+. 21Sonnan keyin, qalanıń barlıq adamları sol balanı tas boran qılıp óltirsin. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar. Pútkil Izrail xalqı bul haqqında esitip, qorqatuǵın boladı».

Hár túrli nızamlar

22«Eger bir adam ólim jazasına tartılatuǵın gúna islese, sizler onı óltirip, aǵashqa asıp qoysańız,+
23óli deneni tún boyı aǵashta asıwlı qaldırmań. Onı sol kúni jerleńler. Óytkeni aǵashqa asılǵan adam Quday tárepinen náletlengendur. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan eldi haramlamańlar»+.

22

22^1«Eger de bir izraillı tuwısqanıńızdıń adasqan sıyırın yamasa qoyın kórseńiz, ózińizdi kórmegenge salmańlar. Onı óz iyesine aparıp berińler+. 2Eger de maldıń iyesi sennen uzaqta bolsa yamasa kimniń malı ekenin bilmeseń, onı ózińniń úyińe alıp bar. Maldıń iyesi malın izlep kelgen waqıtta, oǵan qaytarıp bereseń. 3Tuwısqanıńnıń eshegin, kiyimin yamasa basqa da joytqan nárselerin tawıp alǵanıńızda da anıq solay isleńler. Ózińizdi kórmegenge salmańlar.

4Jáne de, izraillı bir tuwısqanıńızdıń eshegi yamasa sıyırı jolda qulap jatırǵanın kórip qalsańız, onı kórmegenge salmańlar. Olardı ayaqqa turǵızıw ushın tuwısqanıńızǵa járdem berińler.

5Hayallar erkektiń kiyimin, erkekler hayal adamnıń kiyimin kiymesin. Qudayıńız Jaratqan Iye bunday qılǵanlardan jerkenedi.

6Jol-jónekey terekte yamasa jerde bir qustıń uyasına dus kelip qalsańız, qus máyek basıp atırǵan yamasa palapanları menen otırǵan bolsa, qustı palapanları menen birge qosıp almańlar+. 7Ózińizge tek ǵana palapanların alıwıńızǵa boladı, biraq anasın bosatıp jiberińler. Sonda sizler abadan turmısqa erisip, ómirińiz uzaq boladı.

8Taza úy salǵanıńızda, tóbesin jiyeklep, qorshaw islep shıǵıńlar. Sonda úyińizdiń tóbesinen birew jerge qulap, ólip qalsa, shańaraǵıńız buǵan juwapker bolmaydı.

9Júzimzarıńızǵa júzimnen basqa egin ekpeńler. Bolmasa, ekken tuqımıńız da, júzimzarıńız da haram bolıp, ózlerińiz qollana almaysız+.

10Jerdi súriw ushın eshek penen ógizdi bir gúndege qospań.

11Jún hám zıǵırdan aralastırıp toqılǵan kiyim kiymeń.

12Kiyimińizdiń etekleriniń tórt múyeshine shashaq isletip, tiktirip qoyıńlar»+.

Neke hadallıǵına baylanıslı qaǵıydalar

13«Eger birew úylenip, qız benen jatqannan keyin, onı unatpay qalsa 14hám onı ayıplap: „Bul qızǵa úylendim, biraq onıń menen jatqanımda, ol qız bolmay shıqtı“, – dep jaman atlı qılsa, 15qızdıń ata-anası qızınıń pákligin dálilleytuǵın tósektegi qızlıq belgini alıp, aqsaqallarǵa kórsetiw ushın qala dárwazasına alıp barsın. 16Qızdıń ákesi aqsaqallarǵa bılay desin: „Qızımdı mına jigitke uzatqan edim. Al keyin ol qızımdı unatpay qalıptı. 17Endi bolsa, qızıńız qız bolıp shıqpadı, dep jalǵan ayıplap atır. Biraq mınaw qızımnıń pákligin dálilleytuǵın qızlıq belgisi!“ Keyin qızdıń ata-anası qızınıń qızlıq belgisi bar tósekti aqsaqallardıń kóz aldında jayıp, kórsetsin. 18Qala aqsaqalları úylengen jigitti ákeldirip, sabalap jazalasın. 19Jáne de, aqsaqallar sol jigitke ayıbı ushın júz shekel[*] gúmis tóletsin. Jigit izraillı pák bir qızdı jaman atlı qılǵanı ushın, gúmisti qızdıń ákesine bersin. Qız sol jigittiń hayalı bolıp qalsın hám jigit ómiri dawamında qız benen ajırasıw huqıqına iye emes.

20Al eger de sol adamnıń aytqanları durıs bolıp, qızdıń pákliginiń dálili bolmasa, 21qızdı ákesiniń úyiniń esigine alıp barsın. Qala xalqı sol qızdı tas boran qılıp óltirsin. Óytkeni ol ákesiniń úyinde jasaǵan waqtında buzıqshılıq qılıp, Izrailda jerkenishli is qıldı. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar.

22Eger de bir adam basqa birewdiń hayalı menen jatqan jerinen uslansa, onda erkek te, hayal da óltirilsin. Usılay etip, Izraildan jawızlıqtı joq qılıńlar+.

23Eger bir adam qalada basqa birew menen atastırılıp qoyılǵan bir qızdı ushıratıp qalıp, onıń menen jatsa, 24ekewi de qala dárwazasınıń qasına alıp barılsın hám tas boran qılıp óltirilsin. Sebebi qız qalanıń ishinde bolsa da járdem sorap, dawıslap baqırmadı, al erkek bolsa, basqa birewdiń bolajaq hayalınıń abırayın tókti. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar.

25Eger de bir adam atastırılıp qoyılǵan bir qızdı dalada ushıratıp qalıp, onı uslap alıp zorlasa, onda tek sol zorlaǵan adam ǵana óltirilsin. 26Qızǵa hesh nárse qılmańlar. Óytkeni qızdıń ólimge ılayıq hesh qanday ayıbı joq. Bul biymálel birewge hújim qılıp, onı óltirgen adamnıń isine uqsaydı. 27Sebebi ol adam atastırılǵan qızdı ashıq dalada uslap alǵan, al qız bolsa, járdem sorap, baqırǵan. Degen menen, qutqaratuǵın hesh kim bolmaǵan.

28Eger de bir adam atastırılmaǵan bir pák qızdı ushıratıp, onı uslap alsa hám onıń menen jatqan jerinen uslansa, 29qız benen jatqan adam qızdıń ákesine eliw shekel gúmis bersin. Ol qızdı zorlaǵanı ushın, oǵan úylensin hám ómiri dawamında qız benen ajırasıw huqıqına iye emes+.

30Hesh kim ákesiniń hayalına úylenbesin, usılay islep, ákesin shermende qılmasın»+.

23

Jaratqan Iyeniń jámiyetiniń arasına kirmeytuǵınlar

23^1«Tuqım bezi ezilgen yamasa jınısıy aǵzası kesilgen adam Jaratqan Iyeniń jámiyetine kirmeydi+.

2Tıyım salınǵan nekeden tuwılǵan bala Jaratqan Iyeniń jámiyetine kirmeydi, hátteki, onıń keyingi onınshı áwladına deyin Jaratqan Iyeniń jámiyetine kire almaydı.

3Ammon yamasa moab xalqınan bolǵan adam Jaratqan Iyeniń jámiyetine kirmeydi. Hátteki, olardıń onınshı áwladına deyin Jaratqan Iyeniń jámiyetine hasla kire almaydı+. 4Óytkeni Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanıńızda, olar jolda sizlerdi nan hám suw menen kútip almadı. Jáne de, Aram-Naharayımdaǵı Petor qalasınan bolǵan Beor ulı Bilamdı sizlerdi náletlew ushın jallaǵan edi+. 5Degen menen, Qudayıńız Jaratqan Iye Bilamǵa qulaq salıwdı qálemedi. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi súygeni ushın, náletti jarılqawǵa aylandırdı+. 6Ómirińiz dawamında olardıń tınıshlıǵı hám iygiligi ushın háreket etpeńler.

7Edomlılardan bolsa, jerkenbeńler, olar sizlerdiń tuwısqanıńızdur. Mısırlılardan da jerkenbeńler. Óytkeni olardıń jerinde sizler kelgindi bolıp jasaǵan edińler+. 8Olardan tuwılǵan úshinshi áwlad Jaratqan Iyeniń jámiyetine kire aladı».

Ordanı pák tutıw

9«Dushpanlarıńız benen urısıw ushın orda qurǵanıńızda, hár qanday haramılıqtan saq bolıńlar. 10Eger arańızda bir adamnıń túnde urıǵı aǵıp, haram bolsa, ol ordadan shıǵıp ketsin hám sol jerde qalsın+. 11Ol keshke qaray juwınıp alsın, kún batqannan keyin ordaǵa qaytıwına boladı.

12Ordanıń sırtında dáretke shıǵatuǵın jerińiz bolsın. 13Qural-jaraǵıńızdıń arasında jer qazıw ushın bir belshe bolsın. Dáretke shıǵarda, shuqır qazıp, keyin onı kómip taslań. 14Ordańızdı pák saqlańlar, sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi qutqarıp, dushpanlarıńızdı sizlerge táslim qılıw ushın, ordada sizler menen birge júredi. Eger de Jaratqan Iye arańızda qanday da bir ádepsiz islerdi kórse, Ol sizlerden júz buradı»+.

Hár túrli qaǵıydalar

15«Xojayınınan qashıp, Izraildan pana izlep kelgen quldı xojayınına qaytarıp berip jibermeńler. 16Ol sizlerdiń arańızda, ózi unatqan jerde, qálegen qalalardıń birinde jasasın. Oǵan jawızlıq qılmańlar.

17Butxanalarda buzıqlıq penen shuǵıllanatuǵın izraillı hesh qanday hayal yamasa erkek bolmasın+. 18Qudayıńız Jaratqan Iye buzıqlıq penen shuǵıllanatuǵın hayal hám erkeklerden jerkenedi. Olardıń is haqısın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine wáde boyınsha beriletuǵın sıy etip alıp kelmeńler.

19Izraillı tuwısqanıńızǵa puldı, nandı yamasa basqa da zatlarıńızdı qarızǵa bergenińizde, onnan ústeme talap qılmańlar. 20Basqa jat jerli adamnan ústeme alıwıńızǵa boladı, biraq izraillı tuwısqanıńızdan almańlar. Sonda sizler múlik etip alıw ushın baratırǵan elde, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi+.

21Qudayıńız Jaratqan Iyege qanday da bir wáde berseńiz, onı keshiktirmey orınlańlar. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerden wádeńizdi orınlawıńızdı talap qıladı. Eger wádeńizdi orınlamasańız, ózlerińizge gúna arttırıp alasız+. 22Eger wáde bermegen bolsańız, gúnalı bolmaysız. 23Al awzıńızdan shıqqan wádeńizdi sózsiz orınlańlar. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyege óz qálewińiz benen wáde berdińiz.

24Tuwısqanıńızdıń júzimzarına kirgenińizde, júzimnen toyǵanıńızsha jewińizge boladı, biraq onnan ıdısıńızǵa terip almańlar. 25Tuwısqanıńızdıń egisligine kirgenińizde, qolıńız benen masaǵın úzip alıwıńızǵa boladı, biraq onıń eginlerin orıp almańlar»+.

24

Ajırasıw hám qayta turmıs qurıw

24^1«Eger de bir adam úylenip, keyin ala hayalınan shermendelik bir nárse tawıp, onı unatpay qalsa, hayalına talaq xat jazıp berip, onı úyinen shıǵarıp jiberiwi múmkin+. 2Hayal kúyewiniń úyinen ketkennen keyin, basqa birewge turmısqa shıqsa, 3ekinshi kúyewi de onı unatpay qalıp, ol da oǵan talaq xat jazıp berip, úyinen shıǵarıp jiberse yamasa sol ekinshi kúyewi ólip qalsa, 4ajırasqan birinshi kúyewi hayalǵa qaytadan úyleniwine bolmaydı. Sebebi hayal haramlanǵan. Eger úylense, bunnan Jaratqan Iye jerkenedi. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan eldi gúnaǵa batırmańlar+.

Hár túrli nızamlar

5Jaqında úylengen adam urısqa barmasın, oǵan hár túrli wazıypalar berilmesin. Ol bir jıl dawamında úyinde bolıp, hayalın baxıtlı qılsın+.

6Hesh kim kepillik sıpatında digirmandı yamasa digirmannıń ústindegi tastı da almasın. Bunday is qılıw adamnıń janın kepillikke alǵan menen barabar boladı.

7Eger birewdiń izraillı tuwısqanlarınan birin urlap, oǵan qul sıpatında qarap, zulımlıq qılǵanı yamasa onı qul qılıp satıp jibergeni málim bolsa, onda bunday urı adam óltirilsin. Solay etip, arańızdaǵı jawızlıqtı joq qılıńlar+.

8Jaman teri keselligi máselesinde, lebiyli ruwxaniylerdiń sizlerge úyretetuǵınlarınıń hámmesin muqıyatlı túrde orınlańlar. Meniń lebiylilerge bergen buyrıqlarıma ámel qılıńlar+. 9Sizler Mısırdan shıqqannan keyin, jolda Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Máriyamǵa ne qılǵanın[*] esińizde saqlańlar+.

10Izraillı tuwısqanıńızdıń birewine bir nárseni qarızǵa bergenińizde, kepillikke zat alıw ushın, onıń úyine kirmeńler. 11Sırtta kútip turıńlar. Ol adam kepillikke beretuǵın zatın ózi sırtqa alıp shıqsın. 12Eger ol kámbaǵal adam bolsa, onıń kepillikke bergen kiyimin tún boyı ózińizde qaldırmańlar. 13Onnan alǵan kiyimdi quyash batar waqıtta qaytarıp berińler. Ol óz kiyimin kiyip uyıqlap, sizge aq pátiya beredi. Usılay islep, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında durıs is qılǵan bolasız+.

14Kámbaǵal hám mútájlikte jasap atırǵan jallanba jumısshınıń is haqısın uslap qalmańlar. Ol izraillı bolsın, qalańızdıń birinde jasap atırǵan kelgindi adam bolsın, onday qılmańlar+. 15Onıń is haqısın hár kúni quyash batpastan aldın berińler. Sebebi ol kámbaǵal bolǵanı ushın, tirishiligi usıdan ibarat. Bolmasa, ol adam sizlerge qarsı Jaratqan Iyege nalıydı hám ózińizge gúna arttırıp alasız+.

16Balalarınıń gúnası ushın ákeler, ákeleriniń gúnası ushın balalar óltirilmesin. Hár bir adam óz gúnası ushın óltirilsin+.

17Kelgindi adamlardıń hám jetimlerdiń huqıqın ayaq astı qılmańlar. Jesir hayaldıń kiyimin kepillikke almańlar+. 18Mısırda qul bolǵanıńızdı hám Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerdi sol jerden azat etkenin esińizde saqlańlar. Sonıń ushın da, men sizlerge usı buyrıqtı berip atırman.

19Atızıńızdaǵı egindi orǵanıńızda, orılǵan bir bawdı umıtıp qaldırǵan bolsańız, onı alıw ushın keynińizge qaytpańlar. Onı kelgindilerge hám jetim-jesirlerge qaldırıńlar. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdiń qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi+. 20Záytún aǵashlarıńızdıń miywelerin qaǵıp alǵanıńızdan keyin, shaqalarda qalıp qoyǵanlardı jáne terip alıw ushın barmańlar. Olardı kelgindilerge hám jetim-jesirlerge qaldırıńlar. 21Jáne de, júzimzarıńızdıń miywelerin tergenińizde de, shaqalarında qalıp ketken júzimlerdi qaytadan terip almańlar. Bulardı kelgindilerge hám jetim-jesirlerge qaldırıńlar. 22Mısırda qul bolǵanıńızdı esińizde saqlańlar. Sonıń ushın da, men sizlerge usı buyrıqtı berip atırman».

25

25^1«Eki adamnıń arasında jánjel shıqsa, olar qazılardıń aldına barsın. Qazılar sol eki adamnıń arasındaǵı dawdı qarap shıqsın hám ayıpsızdı aqlap, al ayıplı adamdı jazaǵa tartsın+. 2Eger de ayıplı adam sabawǵa ılayıqlı bolsa, qazı onı jerge jatqarsın hám óziniń kóz aldında ayıbına jarasa sabatsın. 3Ayıplı adam qırıqtan artıq sabalmasın. Eger qırıqtan asıp ketse, onda tuwısqanıńız sizlerdiń kóz aldıńızda xorlanıp qaladı+.

4Túyek aydap atırǵan ógizdiń awzın baylap qoymańlar+.

Marhum tuwısqan aldındaǵı wazıypa

5Eger birge jasap atırǵan aǵalı-inililerdiń biri perzentsiz qaytıs bolsa, marhumnıń hayalı jat adamǵa turmısqa shıqpasın. Marhumnıń tuwısqanı jesir qalǵan hayalǵa úylensin hám óziniń qáyinlik yamasa qaynaǵalıq wazıypasın orınlasın+. 6Sol hayal tuwǵan tuńǵısh ul marhumnıń atın dawam etsin. Solay etip, marhumnıń atı Izrail xalqınan óship ketpeydi+. 7Biraq sol adam marhum aǵasınıń yamasa inisiniń jesir qalǵan hayalına úyleniwden bas tartsa, jesir hayal qala dárwazasına barıp, aqsaqallarǵa bılay dep aytsın: „Marhum kúyewimniń tuwısqanı onıń atın Izrail xalqınıń arasında dawam ettiriwdi qálemey, óz wazıypasın orınlawdan bas tartıp atır“. 8Sonda qalanıń aqsaqalları sol adamdı shaqırıp alıp, onıń menen sóylessin. Eger ol adam: „Oǵan úyleniwdi qálemeymen“, – dep turıp alsa, 9jesir hayal marhum kúyewiniń tuwısqanınıń qasına kelsin. Hayal qala aqsaqallarınıń kóz aldında onıń bir ayaq kiyimin sheship alıp, júzine túkirip: „Tuwısqanınıń áwladın tiklewdi qálemegen adamǵa usınday islenedi“, – dep aytsın+. 10Usıdan keyin, sol adamnıń áwladı Izrailda „Ayaq kiyimi sheshilgen“, dep atalatuǵın boladı».

Basqa nızamlar

11«Eki adam bir-biri menen tóbelesip atırǵanda, birewiniń hayalı kelip, urıp atırǵan adamnan kúyewin ayırıp alıw ushın, sol adamnıń jınısıy aǵzasınan uslasa, 12onda hayaldıń qolın shawıp taslańlar. Onı ayap otırmańlar.

13Dorbańızda birewi awır, ekinshisi jeńil eki túrli tárezi taslar bolmasın. 14Úyińizde birewi úlken, ekinshisi kishkene sıyımlılıq ólsheytuǵın ıdıslar bolmasın+. 15Tárezi taslarıńız da, sıyımlılıq ólsheytuǵın ıdıslarıńız da hadal hám durıs bolsın. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge berip atırǵan jerinde ómirińiz uzaq boladı. 16Qudayıńız Jaratqan Iye sonday nahaqlıq qılatuǵınlardan jerkenedi.

Amalek xalqın óltiriw haqqındaǵı buyrıq

17Sizler Mısırdan shıqqannan keyin amalek xalqınıń sizlerge ne islegenin umıtpańlar+. 18Sizler joldan sharshap, hálsizlenip qalǵanıńızda, olar Qudaydan qorqpay sizlerge hújim qılıp, artıńızda qalǵan barlıq hálsiregenlerdi óltirgen edi. 19Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elde átirapıńızdaǵı barlıq dushpanlarıńızdı jeńip, tınıshlıqqa eriskenińizde, amalek xalqın joq qılıp, olardıń atın jer júzinen óshirip taslańlar. Bunı umıtpańlar!»+

26

Birinshi zúráát hám onnan birin ajıratıw

26^1«Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge múlik etip berip atırǵan elge kirip, ol jerdi iyelep, jaylasıp alǵanıńızda, 2sol eldiń jerlerinen jıynap alatuǵın barlıq zúráátlerińizdiń birinshi ónimlerinen alıp, sebetke salıńlar. Keyin olardı Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Óz atın ornalastırıw ushın tańlaytuǵın jerine alıp barıńlar+. 3Sol waqıtta xızmet etip atırǵan ruwxaniydiń aldına barıp, oǵan bılay dep aytıńlar: „Jaratqan Iyeniń bizlerge beremen dep, ata-babalarımızǵa ant ishken eline keldim. Búgin men usını Qudayıń Jaratqan Iyeniń aldında tán alaman“. 4Ruwxaniy qolıńızdan sebetti alıp, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınıń aldına qoysın. 5Sonnan keyin, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında bılay dep aytıńlar: „Ata-babam kóshpeli aramlı edi. Ol azǵantay adamı menen Mısırǵa barıp, sol jerde kelgindi bolıp jasay basladı. Biraq ol ullı, kúshli hám sansız xalıqqa aylandı+. 6Mısırlılar bizlerge jaman qatnasta bolıp, zulımlıq etti hám awır jumıs islewge májbúrledi+. 7Sonda bizler ata-babalarımızdıń Qudayı Jaratqan Iyege jalbarınıp, dad saldıq. Jaratqan Iye dadımızdı esitti hám bizlerdiń azap shegip atırǵanımızdı, islep atırǵan awır miynetimizdi, mısırlılardıń bizlerge islep atırǵan eziwshiligin kórdi+. 8Sonnan keyin, Ol qúdireti hám sozılǵan kúshli qolı, ullı hám qorqınıshlı isleri hám káramatlı belgileri menen bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı+. 9Ol bizlerdi usı jerge alıp keldi, sút hám pal aǵıp turǵan usı jerdi bizlerge berdi+. 10Endi, Jaratqan Iye, bizlerge bergen jerińniń birinshi zúráátin Saǵan alıp keldik“.

Keyin sebetti Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldına qoyıp, Oǵan sıyınıńlar. 11Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge hám shańaraqlarıńızǵa bergen barlıq iygilikli zatları ushın quwanıp, shadlanıńlar. Lebiyliler hám arańızda jasap atırǵan kelgindiler de sizler menen birge bayramlasın.

12Sizler úshinshi jılı, onnan birin beretuǵın jılı, barlıq zúráátińizden onnan bir bólegin ayırıp qoyıńlar. Sol onnan birińizdi lebiylilerge, kelgindilerge, jetim-jesirlerge berińler. Solay etip, olar da qalalarıńızda iship-jep toysın+. 13Sonnan keyin, Qudayıńız Jaratqan Iyege bılay dep aytıńlar: „Úyimnen muxaddes onnan birlerdi tolıǵı menen shıǵarıp, Óziń buyırǵanıńday, bulardı lebiylilerge, kelgindilerge hám jetim-jesirlerge berdim. Seniń hesh bir buyrıqlarıńdı buzbadım, olardıń hesh birin de umıtpadım. 14Aza tutqan waqtımda, muxaddes onnan birinen jemedim, haram bolǵan waqtımda da, olarǵa tiymedim hám ólilerdiń árwaqlarına usınbadım. Qudayım Jaratqan Iye, Seniń sózińe qulaq saldım hám maǵan buyırǵanlarıńnıń hámmesin orınladım+. 15Endi aspandaǵı muxaddes mákanıńnan bizlerge názerińdi túsir! Ata-babalarımızǵa ishken antıń boyınsha bizlerge bergen sút hám pal aǵıp turǵan jerge hám Izrail xalqıńa bereket ber“»+.

Qudaydıń xalqı

16«Búgin Qudayıńız Jaratqan Iye usı qaǵıydalarǵa hám nızamlarǵa ámel qılıwıńızdı buyırıp atır. Bulardı shın júregińiz hám jan-tánińiz benen muqıyatlı túrde orınlańlar. 17Búgin sizler: „Jaratqan Iye bizlerdiń Qudayımız, Onıń jollarınan júremiz, Onıń qaǵıydalarına, buyrıqlarına hám nızamlarına ámel qılamız, Oǵan boysınamız“, – dep ashıq tán aldıńız. 18Jaratqan Iye bergen wádesi boyınsha, búgin sizlerdi Óz ǵáziynesi sıpatında járiyalaydı. Onıń barlıq buyrıqlarına ámel qılıńlar+. 19Ol sizlerdi Ózi jaratqan barlıq xalıqlardan joqarı qıladı. Sizler alǵıs-maqtawǵa hám húrmetke erisesiz. Onıń bergen wádesi boyınsha, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń muxaddes xalqı bolasız»+.

27

Ebal tawındaǵı qurbanlıq orın

27^1Muwsa menen Izraildıń aqsaqalları xalıqqa bılay dep buyırdı: «Búgin men sizlerge bergen buyrıqlarǵa ámel qılıńlar. 2Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan elge kiriw ushın Iordan dáryasınan kesip ótkenińizden keyin, úlken taslardı ornalastırıp, olardı háklep shıǵıńlar+. 3Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen wádesi boyınsha, Ol sizlerge beretuǵın sút hám pal aǵıp turǵan jerge kirgenińizde, bul nızamdaǵı barlıq sózlerdi sol taslarǵa jazıńlar. 4Iordan dáryasınan kesip ótkennen keyin, búgin sizlerge buyırǵanımday, taslardı Ebal tawına ornatıp, olardı háklep shıǵıńlar. 5Ol jerde Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap basqa taslardan bir qurbanlıq orın qurıńlar. Qurbanlıq orın soǵılatuǵın taslarǵa temir ásbap tiygizbeńler+. 6Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sol qurbanlıq ornın jonılmaǵan taslardan qurıńlar. Qurbanlıq orınnıń ústinde Qudayıńız Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınıńlar. 7Tatıwlıq qurbanlıqların da sol jerde shalıp, jeńler hám Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında shadlanıńlar+. 8Sol ornatılǵan taslarǵa nızamnıń barlıq sózlerin túsinikli etip jazıp shıǵıńlar»+.

9Sonnan keyin, Muwsa menen lebiyli ruwxaniyler pútkil izraillılarǵa: «Háy, Izrail, únsizlik saqlap, qulaq salıńlar! Búgin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń xalqı boldıńız+. 10Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıńlar, búgin men sizlerge berip atırǵan Onıń buyrıqlarına hám qaǵıydalarına ámel qılıńlar», – dedi.

Boysınbawshılıq sebepli keletuǵın náletler

11Sol kúni Muwsa xalıqqa bılay dep buyırdı: 12«Iordan dáryasınan ótkenińizden keyin, xalıqqa aytılatuǵın jarılqawdı tastıyıqlaw ushın, Gerizzim tawında mına urıwlar tursın: Shimon, Lebiy, Yahuda, Issaxar, Yusup hám Benyamin+. 13Al aytılatuǵın náletlerdi tastıyıqlaw ushın, mına urıwlar Ebal tawında tursın: Ruben, Gad, Asher, Zebulon, Dan hám Naftaliy. 14Lebiyliler pútkil Izrail xalqına bálent dawıs penen bılay dep aytsın:

15„Jaratqan Iyege jerkenishli bolǵan oyma yamasa quyma buttı ónermentke isletip, onı jasırın túrde ornatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

16„Ata-anasına húrmetsizlik qılǵan náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

17„Óz qońsısınıń jer shegarasın jılıstırǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

18„Soqır adamdı joldan adastırǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

19„Kelgindi hám jetim-jesirler húkim etilgende, olardıń huqıqın ayaq astı qılǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

20„Ákesin shermende qılıp, onıń hayalı menen jatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

21„Qanday da bir haywan menen jınısıy qatnas islegen adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

22„Anasınan yamasa ákesinen tuwılǵan ájapası yaki qarındası menen jatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

23„Qáyin enesi menen jatqan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

24„Birewdi jasırın túrde óltirgen adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

25„Ayıpsız birewdi óltiriw ushın, para alǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın+.

26„Usı nızamǵa ámel qılmay, bulardı orınlamaǵan adam náletiy bolsın!“

Pútkil xalıq: „Awmiyin!“ – dep aytsın»+.

28

Jarılqawlar

28^1•«Eger Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salıp, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Onıń barlıq buyrıqların muqıyatlı túrde orınlasańız, Ol sizlerdi jer júzindegi hámme xalıqlardan joqarı qıladı+. 2Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózin tıńlasańız, ústińizge mına bereketler jawadı hám bereketli bolasız:

3Qalada da, atızda da bereketli bolasız.

4Úbirli-shúbirli bolıp jarılqanasız. Jerińizdiń zúrááti mol boladı, mallarıńızdıń tólleri – pada hám súriwlerińizdiń buzawları menen qozıları kóp boladı.

5Dán sebetlerińiz hám qamır tabaqlarıńız bereketli boladı.

6Úyde de, dúzde de hár bir isińiz bereketli boladı+.

7Jaratqan Iye sizlerge hújim qılǵan dushpanlarıńızdı jeńiliske ushıratadı. Olar sizlerge bir tárepten hújim etse, sizlerden tumlı-tusqa qashıp ketedi+.

8Jaratqan Iyeniń buyrıǵı menen ǵállexanańız tolı boladı. Qol urǵan hár bir isińizdi Jaratqan Iye bereketleydi. Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan elde sizlerdi jarılqaydı+.

9Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına ámel qılıp, Onıń jolları menen júrseńiz, Jaratqan Iye sizlerge ant ishkenindey, sizlerdi Óziniń muxaddes xalqı qıladı+. 10Jer júzindegi barlıq xalıqlar sizlerdiń Jaratqan Iyege tiyisli ekenińizdi kórip, sizlerden qorqatuǵın boladı. 11Jaratqan Iye sizlerge beremen dep, ata-babalarıńızǵa ant ishken elde molshılıqta jasawıńızdı támiyinleydi. Úbirli-shúbirli bolasız, mallarıńızdıń tólleri kóbeyedi hám jerińizdiń zúrááti mol boladı. 12Jaratqan Iye elińizge óz waqtında jawın jawdırıw ushın aspandaǵı bay ǵáziynesin ashadı hám qol urǵan hár bir isińizge bereket beredi. Kóp xalıqlarǵa qarız beresiz, ózlerińiz bolsa, qarız almaytuǵın bolasız+. 13Búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Qudayıńız Jaratqan Iyeniń buyrıqların tıńlap, olardı muqıyatlı túrde orınlasańız, Ol sizlerdi quyrıq emes, al bas qıladı. Sizler tómende emes, al joqarıda bolasız. 14Búgin men sizlerge jetkerip atırǵan buyrıqlardan ońǵa da, solǵa da shıǵıp ketpeńler, basqa qudaylarǵa erip, olarǵa tabınbańlar».

Náletler

15•«Biraq, eger de Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salmay, búgin men sizlerge jetkerip atırǵan Onıń barlıq buyrıqların hám qaǵıydaların muqıyatlı túrde orınlamasańız, mına náletler basıńızǵa túsedi:+

16Qalada da, atızda da náletiy bolasız.

17Dán sebetlerińiz hám qamır tabaqlarıńız náletiy boladı.

18Ul-qızǵa zar bolıp, jerińiz zúráátsiz, sıyırlarıńız hám súriwlerińiz kóbeymey, náletiy bolasız.

19Úyde de, dúzde de hár bir isińiz náletiy boladı.

20Jaratqan Iyeden júz burıp, jawızlıq islegenińiz ushın, qol urǵan hár bir isińizde Ol sizlerdi náletke hám bále-qadaǵa duwshar qıladı. Isińiz ońınan kelmeydi. Aqırında, tez arada ústińizge apat jawıp, pútkilley joq bolasız. 21Sizler múlik etiw ushın baratırǵan elińizge Jaratqan Iye illet jiberip, sizlerdi joq qıladı. 22Ol sizlerdi ókpe keselligine, ısıtpa hám qaltıratpaǵa duwshar qıladı. Sonıń menen birge, jazdıń saratan ıssısın hám qurǵaqshılıq jiberip, eginlerińizdi quwratıp taslaydı hám kesellendiredi. Sizler ólip ketkenińizshe, usı apatlar izińizden qalmaydı+. 23Tóbeńizdegi aspan qola sıyaqlı, ayaǵıńızdıń astındaǵı jer temir sıyaqlı bolıp qaladı. 24Sizler joq bolıp ketpegenińizshe, Jaratqan Iye aspannan jawınnıń ornına elińizge shań-tozań jawdıradı+.

25Jaratqan Iye sizlerdi dushpanlarıńızǵa táslim etedi. Sizler olarǵa bir tárepten hújim etesiz, biraq olardan jeti tárepke qaray qashasız. Bunı kórip, jer júzindegi barlıq patshalıqlardıń húreyleri ushıp ketedi+. 26Óliklerińiz barlıq quslarǵa hám jabayı haywanlarǵa jem boladı, olardı quwıp jiberetuǵın hesh kim bolmaydı+. 27Jaratqan Iye mısırlılarǵa jibergen dawası joq shıyqanlar, qotır jaralar hám qıshımalarǵa sizlerdi duwshar etedi+. 28Sonıń menen birge, Ol sizlerdi jinlilik, soqırlıq, esten ayırılıw báleleri menen jazalaydı. 29Soqır adam túnde sıypalanıp júrgenindey, sizler kúndizgi waqıt sıypalanıp júresiz. Islegen hár bir isińizde tabıssız bolasız, úzliksiz ezilip, tonalasız hám sizlerdi qutqaratuǵın hesh kim bolmaydı+.

30Bir qız benen nekeden ótesiz, biraq onı basqa birew zorlaydı. Úy salasız, biraq onıń ishine kirip, jasay almaysız. Júzim baǵın otırǵızasız, biraq júziminen jey almaysız+. 31Malıńız kóz aldıńızda soyıladı, biraq góshinen jey almaysız. Eshegińizdi sizlerden zorlap tartıp aladı hám qaytarıp bermeydi. Qoy-eshkilerińiz dushpanlarıńızǵa beriledi. Sizlerdi qutqaratuǵın hesh kim bolmaydı. 32Ul-qızlarıńız kóz aldıńızda basqa xalıqlarǵa qul etip beriledi. Qolıńızdan hesh nárse kelmegenlikten, hár kúni olardıń qaytıp keliwin kútip, jolına kóz tigip, kózlerińiz taladı+. 33Sizler tanımaytuǵın bir xalıq kelip, jerińizdiń zúráátin hám barlıq miynetińizdiń miywesin jeydi. Ómirińiz boyı jábirlenip, ezilesiz+. 34Usılardı kózlerińiz benen kórip, aqıl-esińizden ayırılasız. 35Jaratqan Iye sizlerdi basıńızdan ayaǵıńızdıń ushına deyin dawası joq jara hám shıyqanlar menen qaplaydı+.

36Jaratqan Iye sizlerdi hám ózlerińizge tayınlaǵan patshańızdı ózlerińiz de, ata-babalarıńız da tanımaytuǵın bir xalıqqa súrginge aydatıp jiberedi. Ol jerde aǵashtan hám tastan islengen basqa qudaylarǵa tabınıp, xızmet etesiz+. 37Jaratqan Iye sizlerdi sol basqa xalıqlarǵa alıp barǵanda, sizler olardıń arasında qorqınıshlı kóriniske hám ápsanaǵa aylanıp, masqara bolasız+.

38Atızlarıńızǵa kóp tuqım egesiz, biraq az zúráát alasız. Sebebi zúráátińizdi shegirtke jep ketedi+. 39Júzim baǵın otırǵızıp, tárbiyalaysız, biraq onıń sharabın ishpeysiz, júzimin termeysiz. Óytkeni olardı qurt jep ketedi+. 40Elińizdiń hámme jerinde záytún baǵı bolsa da, onıń mayın ústińizge jaǵa almaysız. Sebebi záytún aǵashlarınıń miyweleri tógilip qaladı. 41Sizler ul-qızlı bolasız, biraq ózlerińizge buyırmaydı, olardı súrgin qılıp alıp ketedi+. 42Barlıq miywe aǵashlarıńızdıń miywelerin hám jerińizdiń zúráátin shegirtkeler jep ketedi.

43Sizlerdiń arańızda jasap atırǵan kelgindilerdiń jaǵdayı joqarılap kúsheyedi, al sizler bolsa, tómenleysiz. 44Olar sizlerge qarız beretuǵın boladı, al sizler bolsa, olarǵa qarız bere almaysız. Olar bas, al sizler quyrıq bolasız.

45Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salmay, Onıń bergen buyrıqlarına hám qaǵıydalarına ámel qılmasańız, usı náletler basıńızǵa jawıp, sizlerdi joq qılmaǵansha, izińizden qalmay, jetip aladı. 46Bul náletler sizler hám urpaǵıńız ushın, Quday bergen jazanıń máńgi belgisi bolıp qaladı. 47Sebebi hámme nárse molshılıq waqıtta, sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege shadlı hám quwanıshlı túrde xızmet etpedińiz+. 48Sonıń ushın, Jaratqan Iye sizlerge jibergen dushpanlarǵa qullıq etesiz, ash, suwsız hám jalańash qalıp, hámme nársege mútáj bolasız. Jaratqan Iye sizlerdi joq etpegenshe, moynıńızǵa temir moyıntırıq salıp qoyadı+.

49Jaratqan Iye sizlerge qarsı uzaqtan, dúnyanıń basqa shetinen bir xalıqtı tómenge taslanıp atırǵan búrkittey etip jiberedi. Sizler olardıń tilin túsinbeysiz+. 50Bul xalıq qorqınıshlı bolıp, jası úlkenlerge rehim, jası kishilerge miyrim-shápáát kórsetpeydi. 51Olar sizlerdi joq qılmaǵansha, mallarıńızdıń tóllerin hám jerińizdiń zúráátin jeydi. Sizlerge dán de, sharap ta, záytún mayın da, sıyırlarıńızdıń buzawların da, qoylarıńızdıń qozıların da qaldırmaydı. Sonda sizler joq bolıp ketesiz+. 52Olar Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge berip atırǵan eldegi barlıq qalalardı qamal qıladı. Sizler isengen biyik hám bekkem diywallar jer menen jeksen boladı+.

53Dushpanıńız qamal qılıp, qısqıǵa alǵanda, sizler óz perzentlerińizdi, Qudayıńız Jaratqan Iye ózlerińizge bergen ul-qızlarıńızdı jeysiz+. 54Arańızdaǵı eń múláyim, eń názik adam da tuwısqanına, hayalına hám aman qalǵan balalarına janı ashımay, 55ózi jep otırǵan balasınıń góshin qızǵanıp, olardıń hesh biri menen bólispeydi. Óytkeni sizlerdi dushpanıńız qamal qılıp, qısqıǵa alǵanı sebepli qalalarıńızda hesh qanday awqat qalmaydı. 56Arańızdaǵı eń múláyim, eń názik hayal, múláyimligi hám názikliginen ayaǵın jerge basıwdı qálemeytuǵın hayal súyikli kúyewine, óz ul-qızına janı ashımay, 57ash bolǵanlıqtan, tuwǵan balasın hám balasınıń joldasın jasırınsha jep, olar menen bólispeydi. Sebebi dushpanıńız sizlerdi qamal qılıp, qısqıǵa alǵanlıqtan, usınday qıyın awhalda qalıp qoyasız+.

58Usı kitapta jazılǵan nızamnıń barlıq sózlerin muqıyatlı túrde orınlamay, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń ullı hám aybatlı atınan qorqpasańız, 59Ol sizlerdi hám urpaǵıńızdı qorqınıshlı, ullı hám úzliksiz apatlarǵa, jáne de, awır hám dawasız keselliklerge duwshar qıladı. 60Sizlerdi qorqınıshqa salǵan Mısırdaǵı barlıq keselliklerdi sizlerge jáne jiberedi hám olardan hesh qashan shıpa taba almaysız+. 61Sizler joq bolıp ketpegenińizshe, Jaratqan Iye usı Nızam kitabında jazılmaǵan hár túrli awırıwlar menen apatlardı basıńızǵa dóndiredi. 62Sizler aspandaǵı juldızlar sıyaqlı kóp edińiz, biraq Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salmaǵanıńız ushın, sanıńız azayıp qaladı+. 63Jaratqan Iye sizlerge jaqsılıq qılıp, kóbeytkeninen qanshelli súysingen bolsa, sizlerdi qulatıp, joq etkende de, sonshelli súysinedi. Múlik etip alıw ushın baratırǵan elden sizlerdi suwırıp, ılaqtırıp jiberedi+.

64Jaratqan Iye sizlerdi dúnyanıń arǵı shetinen bergi shetine deyin, barlıq xalıqlardıń arasına tarqatıp jiberedi. Ol jerde ózlerińiz de, ata-babalarıńız da tanımaǵan aǵashtan hám tastan islengen basqa qudaylarǵa tabınasız+. 65Biraq sol xalıqlardıń arasında tınıshlıǵıńız da, dem alatuǵın bir jerińiz de bolmaydı. Ol jerde Jaratqan Iye sizlerge titiregen júrekler, úmitsizlik hám úmitsiz kózler beredi. 66Ómirińiz qıl ústinde turǵanday bolıp, kúni-túni ólimnen qorqıp jasaysız. 67Túnde júregińizdi biylep alǵan qorqınısh sebepli „Qánekey, azan bolǵanda ma edi!“ deysiz, al azanda óz kózińiz benen kóretuǵın waqıyalar sebepli „Qánekey, kesh bolǵanda ma edi!“ deysiz+. 68Jaratqan Iye sizlerge Mısırǵa qaytıp barmaysız, dep aytqan bolsa da, Ol sizlerdi kemeler menen Mısırǵa qaytadan jiberedi. Ol jerde sizler ózlerińizdi dushpanlarıńızǵa qul hám shorı qılıp satıwǵa háreket etesiz, biraq sizlerdi satıp alatuǵın qarıydar bolmaydı»+.

29

Moab elindegi dúzilgen kelisimniń shártleri

29^1Jaratqan Iye izraillılar menen Xoreb tawında dúzgen kelisiminen tısqarı, Moabta izraillılar menen kelisim dúziwdi Muwsaǵa buyırdı. Bul kelisim tómendegiden ibarat:+

2Muwsa pútkil Izrail xalqın bir jerge jıynap, olarǵa bılay dedi: «Jaratqan Iyeniń Mısırda kóz aldıńızda faraonǵa, onıń barlıq xızmetkerleri menen xalqına ne islegenlerin kórdińiz. 3Onıń jibergen ullı apatların, belgilerin hám qúdiretli káramatların óz kózińiz benen kórdińiz. 4Degen menen, Jaratqan Iye usı kúnge deyin sizlerge túsinetuǵın júrek, kóretuǵın kóz hám esitetuǵın qulaq bermedi+. 5Ol sizlerdi qırıq jıl shólde alıp júrdi. Sonda sizlerdiń úst kiyimińiz de, ayaq kiyimińiz de tozbadı+. 6Jegenińiz nan emes, ishkenińiz sharap yamasa basqa da ótkir ishimlik emes edi. Bulardıń barlıǵın Onıń Qudayıńız Jaratqan Iye ekenin túsiniwińiz ushın qıldı+.

7Usı jerge kelgenimizde, Xeshbon patshası Sixon menen Bashan patshası Og bizlerge qarsı urıs ashtı. Biraq olardı jeńiliske ushırattıq+. 8Olardıń jerlerin iyelep, Ruben, Gad urıwlarına hám Menashshe urıwınıń yarımına múlik etip berdik+. 9Endi hár bir isińizde tabıslı bolıwıńız ushın, usı kelisim shártlerin muqıyatlı túrde orınlańlar+.

10-11Búgin hámmeńiz – urıw basshılarıńız, aqsaqallarıńız, qadaǵalawshılarıńız, pútkil Izrail erkekleri, balalarıńız, hayallarıńız hám arańızda jasap atırǵan otınıńızdı shabatuǵın hám suwıńızdı tasıytuǵın kelgindiler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında turıpsız+. 12Búgin Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzetuǵın kelisiminiń kúshke miniwi ushın, onı ant iship tastıyıqlaw ushın usı jerde turıpsız. 13Solay etip, Ol ata-babalarıńız Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa ant iship, sizlerge wáde bergenindey, búginnen baslap, Ol sizlerdi Óz xalqı etip belgilesin hám sizlerdiń Qudayıńız bolsın+. 14-15Mine, Jaratqan Iye ant penen dúzetuǵın kelisimin usı jerde bizler menen birge Onıń aldında turǵan tek ǵana sizler menen emes, al ele dúnyaǵa kelmegen áwladlarıńız benen de dúzip atır.

16Mısırda qalay jasaǵanımızdı, basqa xalıqlardıń jerlerinen qalay ótip kelgenimizdi ózlerińiz de bilesiz. 17Olardıń aǵashtan, tastan, gúmisten hám altınnan islengen jerkenishli butların kórdińiz. 18Abaylı bolıńlar, sizlerdiń arańızda sol xalıqlardıń qudaylarına tabınıw ushın, Qudayımız Jaratqan Iyeden júz buratuǵın erkek yamasa hayal, tiyre yamasa urıw bolmasın. Arańızda bunday záhár hám ashshı miywe beretuǵın tamır bolmasın+. 19Arańızda hesh bir adam usı kelisimdegi náletlerdi esitip turıp, kewlinde: „Óz qálewim boyınsha jasasam da, baxıtlı bolaman“, – dep oylamasın. Bunday pikir hámmeńizdiń basıńızǵa apat alıp keledi. 20Jaratqan Iye bunday adamdı keshirmeydi. Jaratqan Iyeniń ǵázebi hám qızǵanıshı ol adamǵa qarsı lawlap janadı. Usı kitapta jazılǵan barlıq náletler onıń basına jawıp, Jaratqan Iye onıń atın jer júzinen óshirip taslaydı+. 21Usı Nızam kitabında jazılǵan kelisimdegi barlıq náletler boyınsha, Jaratqan Iye onı Izrail urıwlarınıń arasınan jazalaw ushın ayırıp aladı.

22Keleshek áwladlar, balalarıńız hám uzaq elden kelgen jat jerli adamlar Jaratqan Iyeniń usı elge jibergen apatların hám keselliklerdi kóredi. 23Pútkil eldi otlı kúkirt hám duz kúydirip taslaydı. Jerge hesh nárse egip te bolmaydı, hesh nárse ósip te shıqpaydı, hesh qanday shóp te kógermeydi. Elińiz Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebinen jer menen jeksen bolǵan Sodom, Gomora, Adma hám Seboyım sıyaqlı bolıp qaladı+. 24Pútkil xalıqlar: „Jaratqan Iye bul elge ne ushın bunday qıldı? Bunday ǵázeptiń tógiliwiniń sebebi nede eken?“ – deydi+. 25Sonda olarǵa mınaday juwap boladı: „Bul xalıq ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeniń kelisiminen bas tarttı. Jaratqan Iye olardı Mısırdan alıp shıqqanda, olar menen usı kelisimdi dúzgen edi+. 26Olar ózleri tanımaǵan, Jaratqan Iye ózlerine úles qılıp bermegen basqa qudaylarǵa xızmet etip, tabınıp ketti. 27Sol sebepli Jaratqan Iyeniń ǵázebi qaynap, usı kitapta jazılǵan barlıq náletlerdi usı elge jawdırdı+. 28Ol qattı ashıwlanıp, kúshli ǵázebi menen olardı óz elinen suwırıp alıp, búgin kórip turǵanıńızday, basqa elge ılaqtırıp jiberdi. Olar búginge deyin sol ellerde jasap atır“+.

29Jasırın qılmıslar Qudayımız Jaratqan Iyege tiyisli. Biraq ashılǵan qılmıslardı usı nızamnıń shártleri boyınsha jazalaw máńgige bizlerge hám urpaqlarımızǵa tapsırılǵan»+.

30

Qayta tikleniwdiń hám jarılqawdıń shártleri

30^1«Men sizlerge aytqan usı barlıq jarılqawlar yamasa náletler basıńızǵa túskende, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi tarqatıp jibergen xalıqlardıń arasında usılardı esińizge túsiresiz+. 2Sol waqıtta búgin sizlerge buyırǵanımday, sizler hám urpaqlarıńız Qudayıńız Jaratqan Iyege qaytıp, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Oǵan qulaq salsańız,+
3Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge rehim qılıp, burınǵı abadanshılıǵıńızdı tikleydi. Sizlerdi arasına tarqatıp jibergen xalıqlardıń ishinen qaytadan jıynap aladı+. 4Dúnyanıń basqa shetine súrgin bolsańız da, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi jıynap, qaytarıp alıp keledi+. 5Sizlerdi ata-babalarıńızdıń múlik etip alǵan eline alıp keledi. Sol jerdi múlik etip alǵanıńızda, Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge jaqsılıq alıp keledi hám sizlerdi ata-babalarıńızdan da góre kóbeytedi. 6Sizlerdiń hám urpaqlarıńızdıń júreklerin ózgertedi. Sonda Onı shın júregińiz hám jan-tánińiz benen súyip, ómirge iye bolasız+. 7Qudayıńız Jaratqan Iye barlıq náletlerdi sizlerdi jek kórip, quwdalaǵan dushpanlarıńızdıń ústine jawdıradı+. 8Sizler Jaratqan Iyeniń sózine jáne qulaq salıp, búgin men sizlerge berip atırǵan buyrıqlardıń hámmesine ámel qılasız. 9Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi qol urǵan hár bir isińizde tabıslı qıladı. Sizler úbirli-shúbirli bolasız, mallarıńız kóbeyedi hám jerlerińizdiń ónimi mol boladı. Jaratqan Iyeniń ata-babalarıńızdan qanshelli kewli tolǵan bolsa, sizlerden de sonshelli kewli toladı hám sizlerdi tabısqa eristiredi. 10Biraq Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıń, usı Nızam kitabında jazılǵan Onıń buyrıqlarına, qaǵıydalarına ámel qılıp, shın júregińiz hám jan-tánińiz benen Jaratqan Iyege qaytıń.

11Búgin men sizlerge berip atırǵan buyrıq sizler ushın qıyın emes yamasa sizler jetip bara almaytuǵınday uzaqta emes. 12Sizler: „Bizler buyrıqtı tıńlap, onı orınlawımız ushın, kim aspanǵa shıǵıp, onı alıp keledi?“ – dep aytatuǵınday, ol aspanda emes+. 13Sizler: „Bizler buyrıqtı tıńlap, onı orınlawımız ushın, kim teńizdiń arǵı jaǵına barıp, onı alıp keledi?“ – dep aytatuǵınday, ol teńizdiń arǵı jaǵında da emes. 14Kerisinshe, Qudaydıń sózi sizlerge júdá jaqın, orınlawıńız ushın, ol sizlerdiń awzıńızda hám júregińizde.

15Mine, búgin men sizlerdiń aldıńızǵa ómir menen iygilikti, ólim menen jawızlıqtı qoyıp atırman+. 16Búgin men sizlerge Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyiwdi, Onıń jolı menen júriwdi, buyrıqlarına, qaǵıydalarına hám nızamlarına ámel qılıwdı buyıraman. Sonda sizler aman jasaysız, kóbeyesiz hám múlik etiw ushın baratırǵan elde Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerdi jarılqaydı.

17Biraq, eger de sizler júregińizdi basqa jaqqa burıp, bularǵa qulaq salmay, joldan azǵırılsańız hám basqa qudaylarǵa tabınıp, xızmet etseńiz, 18onda sizlerge sózsiz joq bolatuǵınıńızdı bildiremen. Iordan dáryasınan ótip, múlik etip alatuǵın elde kóp jasamaysız.

19Búgin men sizlerge ómir yamasa ólimdi, jarılqaw yamasa náletti tańlaw múmkinshiligin berdim. Buǵan aspan menen jerdi sizlerge qarsı gúwa etip qoyaman. Ómirdi tańlań, sonda sizler de, balalarıńız da jasaysız. 20Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyiń, Onıń sózine qulaq salıp, Oǵan sadıq bolıń. Óytkeni Ol sizlerdiń ómirińizdur. Jaratqan Iye ata-babalarıńız Ibrayım, Ísaq hám Yaqıpqa beremen, dep ant ishken elde sizlerdiń ómirińiz uzaq boladı»+.

31

Eshuanıń Muwsanıń ornına tayınlanıwı

(San 27:15-23)

31^1Muwsa pútkil Izrail xalqına joqarıdaǵı sózlerdi aytıp bolǵannan keyin, 2bılay dedi: «Házir men bir júz jigirma jastaman. Bunnan bılay, men sizlerge basshılıq ete almayman. Onnan qala berse, Jaratqan Iye maǵan: „Iordan dáryasınıń arǵı jaǵına ótpeyseń“, – dep aytqan edi+. 3Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń basshılıǵında Iordannıń arǵı jaǵına ótesiz. Ol sol jerde jasaytuǵın xalıqlardı joq qıladı. Sizler olardıń ellerin múlik etip, iyelep alasız. Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha Eshua sizlerge basshılıq qıladı+. 4Jaratqan Iye amor xalqınıń patshaları Sixon menen Ogtı óltirip, olardıń elin joq qılǵanınday, sol xalıqlardı da joq qıladı+. 5Jaratqan Iye olardı sizlerge táslim qıladı. Olarǵa men sizlerge buyırǵanımday isleńler+. 6Kúshli hám batır bolıńlar! Olardan qorqıp, seskenip júrmeńler. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye sizler menen birge baradı. Ol sizlerdi tárk etpeydi hám taslap ketpeydi»+.

7Sonnan keyin, Muwsa Eshuanı shaqırıp alıp, pútkil izraillılardıń aldında oǵan bılay dedi: «Kúshli hám batır bol! Sebebi sen Jaratqan Iye ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken elge bul xalıq penen birge barasań hám eldi múlik etip, olarǵa sen bereseń+. 8Jaratqan Iyeniń Ózi seniń aldıńda júrip, saǵan yar boladı. Ol seni tárk etpeydi hám taslap ketpeydi. Qorqpa hám qáweterlenbe».

Hár jeti jılda nızamnıń oqılıwı

9Muwsa usı nızamdı jazıp, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp júrgen lebiyli ruwxaniylerge hám Izrail xalqınıń barlıq aqsaqallarına berdi. 10Keyin Muwsa olarǵa bılay dep buyırdı: «Hár jetinshi jıldıń, qarızlar keship jiberiletuǵın jıldıń aqırında, Qos bayramında usı nızamdı oqıńlar+. 11Qudayıńız Jaratqan Iyeniń tańlaǵan jerinde, Onıń aldında jıynalǵan pútkil Izrail xalqına usı nızamdı oqıp berińler+. 12Barlıq erkeklerdi, hayallardı, balalardı hám qalalarıńızda jasap atırǵan kelgindilerdi jıynań. Solay etip, olardıń hár biri onı esitip, úyrenip alsın hám Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqsın. Usı nızamnıń barlıq sózlerin muqıyatlı túrde orınlasın+. 13Nızamdı bilmeytuǵın urpaqlarıńız da esitsin. Solay etip, sizler múlik etetuǵın Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı elde, olar ómiri dawamında Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıwdı úyrensin».

Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen eń sońǵı buyrıǵı

14Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Seniń ólimiń jaqınlap qaldı, Eshuanı shaqır hám ekewińiz de Ushırasıw shatırına keliń. Men oǵan orınlaytuǵın wazıypaların tapsıraman», – dedi. Muwsa menen Eshua Ushırasıw shatırına barıp turdı+. 15Keyin Jaratqan Iye minara sıyaqlı bult ishinde kórindi. Bult shatırdıń kirer awzınıń aldında turdı+. 16Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi: «Jaqında ólip, ata-babalarıńa qosılasań. Al bul xalıq ózleri kiretuǵın elde Maǵan opasızlıq qıladı, sol eldiń qudaylarına erip, xızmet etip ketedi. Olar Mennen bas tartıp, olar menen dúzgen kelisimimdi buzadı+. 17Sonda Men olarǵa ǵázeplenip, taslap ketemen hám olardan júzimdi jasıraman. Olar basqalarǵa ańsat olja bolıp qaladı. Baslarına sansız qayǵılar hám apatlar kelgen kúni, olar: „Usı qayǵılardıń basımızǵa túsiwi Qudayımız bizler menen birge bolmaǵanı ushın emes pe?“ – deydi+. 18Basqa qudaylarǵa erip, qılǵan jawızlıqları ushın, sol kúni Men sózsiz olardan júzimdi jasıraman.

19Endi ózlerińiz ushın mına jırdı jazıp alıń, onı izraillılarǵa úyretiń hám olar yadlap alsın. Solay etip, bul jır izraillılarǵa qarsı Meniń gúwalıǵım bolsın+. 20Men ata-babalarına ant ishkenimdey, olardı sút hám pal aǵıp turǵan jerge alıp kiremen. Olar iship-jep toyınıp, semiredi de, basqa qudaylarǵa eredi hám olarǵa xızmet etip ketedi. Olar Meni kózge ilmey bas tartıp, kelisimimdi buzadı+. 21Al baslarına sansız qayǵı hám apatlar túskende, bul jır olarǵa qarsı gúwalıq boladı. Sebebi olardıń áwladları bul jırdı umıtpaytuǵın boladı. Men beremen dep ant ishken elge olardı alıp kelmesimnen aldın, olardıń qanday niyetleri bar ekenin bilemen». 22Sol kúni Muwsa usı jırdı jazıp alıp, izraillılarǵa úyretti.

23Jaratqan Iye Nun ulı Eshuaǵa mınaday buyrıq berdi: «Kúshli hám batır bol! Sen Izrail xalqın Men olarǵa beremen dep ant ishken elge alıp barasań. Men seniń menen birge bolaman»+.

24Muwsa nızamnıń barlıq sózlerin aqırına deyin orama kitapqa jazıp bolǵannan keyin,+
25Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp júrgen lebiylilerge mına buyrıqtı berdi: 26«Mına Nızam kitabın alıp, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń janına qoyıń. Bul ol jerde sizlerge qarsı gúwalıq bolıp tursın+. 27Sebebi men sizlerdiń qozǵalańshı hám qaysar ekenińizdi jaqsı bilemen. Búgin men sizlerdiń arańızda tiri bolǵanımnıń ózinde Jaratqan Iyege qarsı shıǵıp atırsız, al ólgenimnen keyin, bunnan da beter bolasız. 28Endi urıwlarıńızdıń barlıq aqsaqalların hám qadaǵalawshıların maǵan shaqırıp kelińler. Olarǵa usı sózlerdi aytayın. Aspan hám jer olarǵa qarsı gúwa bolsın. 29Meniń ólimimnen soń, sizlerdiń azǵırılıwǵa túsetuǵınıńızdı, sizlerge buyırǵan joldan shıǵıp ketetuǵınıńızdı bilemen. Waqıttıń ótiwi menen baxıtsızlıqqa duwshar bolasız. Óytkeni sizler Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Onıń ǵázebin keltiresiz»+.

Muwsanıń jırı

30Sonnan keyin, Muwsa pútkil Izrail jámiyetine mına jırdı aqırına deyin aytıp berdi:

32

32^1«Háy, aspan, qulaq sal, men aytayın,

Háy, jer júzi awzımnan shıqqan sózlerdi tıńla!+

2Tálimim jawınday jawsın,
Sózlerim shıq yańlı tússin,
Maysa shóplerge túsken jawın tamshısınday,
Ot-shóplerge quyatuǵın mol jawınday bolsın+.
3Jaratqan Iyeniń atın járiyalayman,
Maqtańlar Qudayımızdıń ullılıǵın!

4Ol meniń qorǵawshı jartasımdur, Onıń isleri minsizdur,

Barlıq jolları ádildur.

Nahaqlıq qılmaytuǵın sadıq Qudaydur.

Ol ádil hám haqıyqatdur+.

5Biraq bul buzıq hám turaqsız áwlad,

Oǵan sadıq qalmadı.

Sonıń ushın, Onıń balaları emesdur.

Bul olardıń shermendeligidur.

6Jaratqan Iyeniń jaqsılıǵın usılay qaytarasız ba,

Háy, aqmaq hám aqılsız xalıq?
Ol sizlerdi jaratıp, pishim bergen,
Ákeńiz bolǵan Jaratıwshıńız emes pe?!+

7Áyyemgi zamandı esleń,
Ótken urpaqlardı oylań,
Ákeńizden sorań, ol sizlerge aytıp berer,
Ǵarrılar sizlerge bayanlap berer+.
8Quday Taala xalıqlarǵa úles jerlerin berip,
Adamzattı milletlerge bólip tarqatqanda,
Xalıqlardıń shegaraları,

Iláhiy barlıqlardıń[*] sanına qaray belgilendi+.

9Al Jaratqan Iyeniń úlesi Óz xalqıdur,

Yaqıp urpaǵı Onıń payına túsken múlkidur+.

10Jaratqan Iye Izraildı shólden,
Ízǵırǵan qula dúzden tawıp aldı,
Onı orap alıp, ǵamxorlıq qıldı,
Kóziniń qarashıǵınday etip qorǵadı+.
11Inindegilerin oyatıp atırǵan,
Óz palapanların dógereklep aylanǵan,
Qanatların jayıp, palapanların kótergen,

Qanatları ústinde olardı alıp júrgen búrkittey,+

12Jaratqan Iye jalǵız Ózi Izraildı alıp júrdi,

Jat qudaydıń hesh qanday járdemisiz.

13Izraildı jerdiń tawlı úlkesine otırǵızdı,
Atızdıń ónimi menen toydırdı.
Onı jartastan aqqan pal menen,

Taslı jerden shıqqan záytún mayı menen támiyinledi+.

14Sıyırlardıń qatıǵı, eshkilerdiń súti menen,

Semiz qozılar, Bashannıń eń jaqsı qoshqar hám tekeleri menen,

Eń sapalı biyday menen onı támiyinledi.

Júzimnen islengen qızıl qanday sharabınan ishkizdi.

15Eshurun[*] semirdi de, ójetlenip tepkilendi,

Qarnı toydı hám may baylap, jıltırap ketti,
Ózin jaratqan Qudaydı taslap ketip,
Qutqarıwshı Jartasın mensinbedi+.

16Basqa qudaylarǵa tabınıp, Qudaydıń qızǵanıshın oyattı,

Jerkenishli butları menen Onı ǵázepke mindirdi+.

17Olar quday bolmaǵan jinlerge,
Ózleri tanımaǵan basqa qudaylarǵa,
Ata-babaları qorqpaǵan, keyin payda bolǵan,
Taza qudaylarǵa qurbanlıq berdi+.
18Seni tuwǵan Jartastı eslemediń,

Seni dúnyaǵa keltirgen Qudaydı umıtıp kettiń+.

19Jaratqan Iye bulardı kórip, olardan júz burdı,

Óytkeni Óz ul-qızları Onıń ǵázebine tiydi.

20Ol bılay dedi: „Bul xalıqtan júzimdi jasıraman,

Olardıń aqıbeti ne bolatuǵının kóremen.

Sebebi olar turaqsız násil, opasız balalardur.

21Olar quday bolmaǵan butları menen,
Meniń qızǵanıshımdı oyattı,
Jaramsız butları menen Meniń ǵázebime tiydi.
Men de xalıq bolmaǵan bir xalıq penen,
Olardıń qızǵanıshın oyataman.

Aqılsız bir xalıq penen, olardıń ǵázebine tiyemen+.

22Sebebi sizlerge qarsı ǵázebim ottay lawlap,

Óliler mákanınıń túpkirine deyin janıp ketti,

Ol jer júzin hám onıń ónimlerin kúydirip joq etedi,

Tawlardıń negizgi tırnaqların jandırıp jiberedi+.

23Olardıń basına apat jawdıraman,
Oqlarımdı olarǵa qarsı tolıq jumsayman+.
24Ashlıq olardıń dińkesin qurtadı,
Ísıtpa keselligi janıp kúydiredi,
Oba olardıń janın aladı.
Jırtqısh haywanlardı jiberemen olarǵa qarsı,
Jer bawırlawshılar záhárin shashadı+.

25Kóshelerde jigit hám qızlardı qılısh óltiredi,

Úylerinde qorqınısh biylik qıladı,

Emiziwli bala da, aq shashlı ǵarrılar da aman qalmaydı+.

26Olardı tas-talqan eter edim,

Adamlardıń arasınan olardıń atların óshirip taslar edim.

27Biraq dushpanlar maqtanıp júrmesin,
Olar nadurıs túsinbesin, dedim.
Bulardıń barlıǵın islegen Jaratqan Iye emes,

Bizler ózlerimiz jeńiske eristik, – dep oylamasın dedim“+.

28Izrail aqılın joytqan xalıqdur,
Olarda hesh qanday sezim joqdur+.
29Qánekey, olarda aqıl bolǵanda, túsiner edi,
Aqıbeti ne bolatuǵının biler edi!
30Qorǵawshı Jartası olardı satpaǵanda,

Jaratqan Iye Óz xalqın jawǵa táslim etpegende,

Dushpannıń bir adamı mıń izraillını quwa alar ma edi?

Eki adamı on mıń adamdı quwǵın qıla alar ma edi+?

31Hátteki, moyınlaydı dushpanlarımız,

Jartasımızdıń uqsamaytuǵının olardıń jartasına+.

32Olardıń júzim shaqaları Sodom shaqasınan,

Baǵları Gomora baǵlarınandur.

Júzim miyweleri záhárge tolı,

Ashshıdur júzim solqımları+.

33Sharapları jılannıń záhári,

Kobranıń óltiretuǵın uwıdur+.

34Jaratqan Iye bılay deydi:

„Izrail dushpanlarınıń jawızlıqların dizip qoydım,

Olardı jazalaw ushın, ǵáziyneme mórlep qoydım.

35Ósh alıw Meniń qolımda, sazayın Ózim beremen,

Waqtı kelgende, olardıń ayaqları tayadı,
Jaqındur olardıń qulaytuǵın kúni,
Jaza kúni júdá jaqın qaldı“+.

36Jaratqan Iye Óz xalqınıń huqıqın qorǵaydı,

Olardıń kúshi hálsizlenip,

Elde qul hám erkli adamlardıń aman qalmaǵanın kórgende,

Olarǵa janı ashıydı+.

37Sonda Jaratqan Iye Óz xalqına bılay deydi:

„Isengen qudaylarıńız qay jerde?

Sizlerdiń pana tapqan jartasıńız qáne+?

38Qurbanlıqlarıńızdıń mayın jegen,

Ishimlik sadaqalarıńızdı ishken,

Qayaqta sol bir qudaylarıńız?

Endi olar kelip, sizlerge járdem bersin!

Sizlerdi solar qorǵasın!

39Bilip qoyıńlar, jalǵız Men Qudayman,
Mennen basqa quday joqdur!
Óltiretuǵın da, tiriltetuǵın da Men,

Jaraqatlaytuǵın da, shıpa beretuǵın da Men bolaman.

Hesh kim Meniń qolımnan qutqara almas+.
40Qolımdı aspanǵa kóteremen,
Máńgi tiriligim haqı ant ishemen:
41Men jaltıldaǵan qılıshımdı qayrayman,
Ádillik ornatıw ushın, onı qolıma alaman,
Solay etip, dushpanlarımnan ósh alaman,
Meni jek kórgenlerdi jazalayman+.
42Oqlarımdı qan menen más etemen,
Qılıshımdı et penen toydıraman.
Ólikler hám tutqınlardıń qanı aǵadı,
Dushpan basshılarınıń basları kesiledi“+.

43Háy, xalıqlar, Onıń xalqın qutlıqlańlar,

Óytkeni Ol qullarınıń qanınıń qunın talap qılar.

Dushpanlarınan ósh alıp,

Óz xalqınıń jerin pákler»+.

44Muwsa Nun ulı Eshua menen birge kelip, usı jırdı xalıqqa aytıp berdi.

45Muwsa usı sózlerdiń hámmesin pútkil Izrail xalqına aytıp bolǵannan keyin, 46olarǵa bılay dedi:

– Búgin men sizlerge jetkergen usı sózlerdiń hámmesin júregińizde saqlań. Usı nızamnıń barlıq sózlerin muqıyatlı túrde orınlań, dep balalarıńızǵa buyırıń+. 47Bular bos sózler emes, al sizlerdiń ómirińizdur. Iordan dáryasınan ótip, múlik etetuǵın elde usı sózlerdiń sayasında sizlerdiń ómirińiz uzaq boladı+.

Muwsanıń Nebo tawına shaqırılıwı

48Jaratqan Iye sol kúni Muwsaǵa bılay dedi:

49– Erixonıń qarsısındaǵı Moab elindegi Abarim tawlarınıń biri bolǵan Nebo tawına shıq. Sol jerden Men Izrail xalqına múlik etip berip atırǵan Qanan jerine qara+. 50Ájaǵań Xaron Hor tawında ólip, ata-babalarına qosılǵanı sıyaqlı, sen de usı tawǵa shıǵıp, óleseń hám ata-babalarıńa qosılasań+. 51Sebebi ekewińiz de Zin shólinde, Qadeshtegi Meriba suwlarında izraillılardıń aldında Maǵan opasızlıq qılıp, muxaddesligimdi tán almadıńız+. 52Sonıń ushın, sen Men Izrail xalqına berip atırǵan jerdi tek uzaqtan kóreseń, biraq oǵan kirmeyseń+.

33

Muwsanıń Izrail urıwlarına pátiya beriwi

33^1•Qudaydıń adamı Muwsa óliminen aldın izraillılarǵa aq pátiyasın berip,+
2bılay dedi:

«Jaratqan Iye Sinay tawınan keldi,
Seirden Óz xalqına quyashtay kóterildi,
Paran tawınan nur shashtı.
On mıńday perishte menen birge keldi,
Oń qolında lawlaǵan ot bar edi+.
3Awa, Jaratqan Iye Óz xalqın súyedi,
Ózine baǵıshlanǵan barlıq adamlardı qorǵaydı.
Olar Jaratqan Iyeniń ayaqlarına bas uradı,
Hám Onıń sózlerin qabıllaydı.
4Muwsanıń bizlerge bergen nızamı,
Yaqıp jámiyetiniń bahalı múlki boldı+.

5Izraildıń urıwları hám basshıları bir jerge jıynalǵanda,

Jaratqan Iye Eshurunnıń patshası boldı»+.

6Muwsa Ruben urıwı haqqında bılay dedi:

«Ruben urıwı jasasın, ólmesin,

Xalqınıń sanı az bolsa da, aman bolsın».

7Muwsa Yahuda urıwı haqqında mınalardı ayttı:

«Yahudanıń páriyadın esit, Jaratqan Iye,

Onı basqa urıwlar menen birlestir.

Ol óz qolları menen ózin qorǵap atır,

Dushpanlarına qarsı oǵan járdemshi bol».

8Ol Lebiy urıwı haqqında bılay dedi:

«O, Jaratqan Iye, Seniń Urim hám Tummimiń[*]
Sadıq qulıń Lebiy ushındur.
Massada onı sınap kórdiń,
Meriba suwlarında onıń menen tartıstıń+.
9Ol ata-anasınan, aǵa-inisinen,
Óz balalarınan góre, Seni joqarı qoydı.
Seniń buyrıqlarıńdı orınladı,
Kelisimińe sadıq qaldı+.
10Seniń qaǵıydalarıńdı Yaqıptıń urpaqlarına,
Nızamlarıńdı Izrailǵa úyretedi.
Seniń aldıńda tútetki tútetip,

Qurbanlıq ornıńda tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınadı.

11Onıń baylıǵın jarılqa, Jaratqan Iye,
Qol urǵan islerinen kewliń tolsın.
Oǵan qarsı shıqqanlardıń
Dushpanlarınıń belin sındır,
Jawları qaytıp ayaqqa tura almasın!»

12Muwsa Benyamin urıwı haqqında bılay dedi:

«Jaratqan Iyeniń súyiklisi, Onıń janında qáwip-qátersiz jasasın,

Jaratqan Iye hámme waqıtta onı qorǵaydı,

Ol da Jaratqan Iyeniń qushaǵında tınıshlıq tabadı».

13Yusup ushın bılay dedi:

«Jaratqan Iye onıń jerine bersin bereket,
Aspannan túsetuǵın bahalı shıq penen,
Jer astı bulaq suwları menen+.
14Jerinde quyashqa toyǵan sapalı ónim óssin,
Óz máwsiminde miyweler mol bolsın.

15Áyyemnen kiyatırǵan tawlardıń eń jaqsı sıyları menen,

Máńgi tóbeshiklerdiń molshılıǵı menen,+

16Jerdiń eń jaqsı ónimi hám hár bir nársesi menen,

Puta ishinde Kóringenniń[*] miyrimi menen bereketlensin.

Yusup urpaǵınan bolǵan adamlarǵa,

Tuwısqanlarınıń arasında basshı bolǵan Yusupke usı bereket jawsın+.

17Birinshi tuwılǵan buǵa sıyaqlı qúdiretlidur ol,

Shaqları jabayı buǵanıń shaqları yańlı.

Onıń bir shaqı Efrayımnıń on mıń adamı,

Ekinshi shaqı Menashsheniń mıńlaǵanı.

Yusup usı shaqları menen xalıqlardı súzedi,

Jer júzindegi xalıqlardı quwadı»+.

18Ol Zebulon hám Issaxar urıwı haqqında bılay dedi:

«Háy, Zebulon jolǵa shıqqanıńda quwanıshqa bólen,

Issaxar, sen shatırlarıńda shadlan!

19Olar basqa xalıqlardı tawǵa shaqıradı,

Ol jerde maqul bolatuǵın qurbanlıqlardı shaladı.

Olar teńizlerdiń molshılıǵı menen,

Teńiz jaǵasınıń baylıǵı menen azıqlanar»+.

20Muwsa Gad urıwı haqqında bılay dedi:

«Gadtıń jerin keńeytken Qudayǵa alǵıs aytıń!

Gad arıslan sıyaqlı óz jerinde jasaydı,

Oljasınıń qol hám basların bóleklep taslaydı+.

21Ol ózi ushın jerdiń jaqsısın tańladı,
Basshınıń úlesi oǵan berildi.
Xalıqtıń basshıları jıynalǵanda,
Ol orınladı Izrail xalqı menen birge,

Jaratqan Iyeniń ádil erkin hám Onıń húkimlerin»+.

22Muwsa Dan urıwı haqqında bılay dedi:

«Dan jas arıslanǵa megzer,

Ol Bashannan sekirip shıǵar»+.

23Naftaliy urıwı haqqında bılay dedi:

«Háy, Jaratqan Iyeniń oń jaǵına shıqqan,

Onıń jarılqawına tolıp turǵan Naftaliy!

Sen batıs penen qublanı múlik etip alasań»+.

24Ol Asher haqqında bılay dedi:

«Basqa urıwlardıń ishinde Asher eń kóp jarılqanǵanıdur,

Tuwısqanlarınıń ishindegi eń súyiklisi bolsın.

Onıń jeri záytún aǵashına bay bolsın.

25Dárwazańnıń támbileri temir hám qoladan bolıp,

Ómiriń boyı qáwipsiz jasa».

26«Háy, Eshurun, Qudayımızǵa megzes hesh kim joqdur,

Ol saǵan járdem beriw ushın aspannan,
Bultlar ústinde keler saltanatı menen+.
27Ázelden bar bolǵan Quday seniń panańdur,

Seni Ol Óziniń máńgilik qollarında alıp júrer.

Dushpanlarıńdı aldıńnan quwıp shıǵarıp,

Saǵan: „Olardı qırıp tasla!“ – dep aytadı+.

28Solay etip, Izrail qáwip-qátersiz jasaydı,

Yaqıptıń mákanı aman boladı,

Dán hám sharap elinde mol boladı,

Aspannan onıń jerine shıq túsedi+.

29Izrail, sen qanday baxıtlısań!

Saǵan megzeytuǵın bar ma ózi?

Sen Jaratqan Iye qutqarǵan xalıqsań.

Jaratqan Iye seni qorǵaytuǵın qalqandur,

Jeńis beretuǵın seniń qılıshıńdur.

Dushpanlarıń sennen aybınadı,

Sen olardıń arqasın basıp, ezeseń»+.

34

Muwsanıń ólimi

34^1Sonnan keyin, Muwsa oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginen Erixo qalasına qarsı jaylasqan Nebo tawına, Pisga tawınıń tóbesine shıqtı. Jaratqan Iye oǵan pútkil eldi kórsetti: arqadaǵı Dan qalasına deyin sozılǵan Gilad jerin, 2pútkil Naftaliy jerlerin, Efrayım hám Menashshe jerlerin, batıstaǵı teńizge deyin sozılǵan pútkil Yahuda jerlerin, 3qubladaǵı Negebti hám tegislikti. Bul Soar qalasına deyin sozılǵan Palma qalası dep atalǵan Erixo tegisligi+. 4Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa: „Seniń urpaǵıńa beremen“ dep ant ishken el usı boladı. Mine, usı eldi kózleriń menen kóriwge múmkinshilik berdim, biraq sen ol jerge kirmeyseń», – dedi+.

5Solay etip, Jaratqan Iyeniń aytqanınday, Onıń qulı Muwsa sol Moab elinde qaytıs boldı. 6Jaratqan Iye onı Beyt-Peorǵa qarama-qarsı jaylasqan Moabtaǵı oypatlıqqa kómdi. Muwsanıń qábiri qay jerde ekenligin búginge deyin hesh kim bilmeydi+. 7Muwsa qaytıs bolǵanda, bir júz jigirma jasta edi. Degen menen, onıń kózi de hálsizlenbegen, kúsh-ǵayratı da qaytpaǵan edi+. 8Izraillılar oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde Muwsanı joqlap otız kún aza tuttı.

Keyin Muwsa ushın azalaw kúnleri tamam boldı+. 9Nun ulı Eshua danalıq ruwxı menen tolǵan edi. Óytkeni Muwsa óliminen aldın oǵan qolların qoyıp, onı jolbasshı etip tayınlaǵan edi. Izraillılar oǵan qulaq salıp, Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıqlarına ámel qıldı+.

10Izrailda sol kúnnen búginge deyin, Muwsaǵa uqsaǵan payǵambar bolmadı. Sebebi Jaratqan Iye Muwsa menen júzbe-júz kórisip, sóylesetuǵın edi+. 11Jaratqan Iye onı Mısırda faraonǵa, onıń xızmetkerlerine hám pútkil Mısır xalqına Óz káramat hám belgilerin kórsetiw ushın jibergen edi. 12Muwsa pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında qúdiretli, ullı hám qorqınıshlı isler islegen edi.

* 6:16 Shıǵ 17:1-7; San 20:1-13.

* 7:20 Eshek hárre – albıraw yaki qorqınısh mánisin ańlatıwı múmkin.

* 8:3 Shıǵ 16:31.

* 11:4 Shıǵ 14:10-31.

* 14:7 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

* 22:19 Júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 24:9 San 12:15.

* Nzm 32:8 Iláhiy barlıqlar – Áyyemgi grekshe awdarmadan hám Qumran qoljazbalarınan. Basqa evreyshe qoljazbalarda «Izrail ulları».

* 32:15 Eshurun – Izrail xalqına berilgen basqa atama bolıp, «Ádil» degen mánisti beredi.

* 33:8 Urim hám Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

* 33:16 Shıǵ 3:1-6.

+ 1:2 Shıǵ 3:1, Shıǵ 17:6, Shıǵ 33:6, San 13:26, San 32:8

+ 1:3 San 14:33
+ 1:4 San 21:21-35
+ 1:6 Shıǵ 19:1, San 10:11-12
+ 1:7 San 13:30
+ 1:8 Jar 12:7, Jar 26:3, Jar 28:13
+ 1:9 Shıǵ 18:18, San 11:14
+ 1:10 Jar 15:5
+ 1:11 2Pat 24:3
+ 1:15 Shıǵ 18:25, San 11:16
+ 1:16 Leb 19:15, Nzm 16:18-19, Hkm 31:9

+ 1:17 Shıǵ 23:2-3, Leb 19:15, Shıǵ 18:22, Shıǵ 18:26

• 1:19 San 13, San 14
+ 1:21 Nzm 31:8, Eshu 1:9
+ 1:30 Shıǵ 14:14
+ 1:31 Shıǵ 19:4, Nzm 32:11, Iysh 46:3
+ 1:33 Shıǵ 13:21
• 1:34 San 14:20-45
+ 1:36 San 14:6-9, San 14:24
+ 1:37 San 20:12, San 27:14
+ 1:38 Shıǵ 24:13, San 27:18-20
+ 1:46 San 20:1, Biy 11:17
+ 2:1 San 14:25, San 21:4
+ 2:5 Jar 36:8
+ 2:7 San 14:33
+ 2:8 3Pat 9:26
+ 2:9 Biy 11:15
+ 2:10 San 13:23, Nzm 1:28

+ 2:11 Jar 14:5, Nzm 2:11, Nzm 2:20, Eshu 12:4, Eshu 13:12, 2Pat 21:16, 1Jln 20:4, Jar 14:5-6

+ 2:12 Jar 36:20-30
+ 2:13 San 21:12
+ 2:14 San 14:29-35, San 26:64-65
+ 2:19 Biy 11:15
+ 2:20 Jar 14:5-6
+ 2:22 Jar 36:20-30
+ 2:23 Eshu 13:3-4
• 2:24 San 21:21-26
+ 2:25 Shıǵ 15:14-16, Shıǵ 23:27
+ 2:27 San 20:17-19
+ 2:36 Eshu 13:9
• 3:1 San 21:31-35
+ 3:2 San 21:33-34
+ 3:4 3Pat 4:13
+ 3:6 Nzm 7:2

+ 3:9 Nzm 4:48, Eshu 11:3, Eshu 12:5, Zab 28:6, 1Jln 5:23, Qsq 4:8, Ezk 27:5

+ 3:11 Jar 14:5, Nzm 2:11, Nzm 2:20, 2Pat 11:1, 2Pat 12:26

+ 3:12 San 32:33, Eshu 13:8
+ 3:14 Biy 10:4
+ 3:15 San 32:39-41, 1Jln 2:22
+ 3:16 San 21:24, Eshu 12:2
+ 3:17 San 34:11, Eshu 3:16
+ 3:19 San 32:17-26, Eshu 1:14
+ 3:20 Eshu 1:15, Eshu 22:4
+ 3:21 Nzm 7:19, Eshu 10:25
+ 3:22 Shıǵ 14:14
+ 3:24 Shıǵ 15:11
+ 3:26 San 20:12, Nzm 1:37

+ 3:27 San 20:12, San 27:12-13, Nzm 31:2, Nzm 32:52, Nzm 34:4

+ 3:28 San 27:18-19, Nzm 1:38
+ 3:29 San 25:5
+ 4:1 Leb 18:5
+ 4:2 Nzm 12:32, Hkm 30:6, Ayan 22:18
+ 4:3 San 25:1-9
+ 4:6 Zab 118:98, Ayup 28:28, Zab 110:10
+ 4:7 2Pat 7:23, Zab 118:151, Zab 144:18
+ 4:8 Rim 3:2, Rim 7:12

+ 4:9 Nzm 6:7, Nzm 11:19, Nzm 32:46, Zab 77:4, Iol 1:3

+ 4:10 Shıǵ 19:9, Shıǵ 19:16

+ 4:11 Shıǵ 20:21, Evr 12:18

+ 4:13 Shıǵ 20:1-17, Nzm 5:6-21, Shıǵ 24:12, Shıǵ 31:18

+ 4:16 Shıǵ 20:4-5, Rim 1:23

+ 4:19 Ayup 31:26-28, 4Pat 17:16, 4Pat 21:3, Erm 8:2

+ 4:20 3Pat 8:51, Erm 11:4

+ 4:21 Nzm 1:37, Nzm 3:26

+ 4:24 Shıǵ 20:5, Shıǵ 24:17, Nzm 9:3, Iysh 30:27, Amo 5:6, Evr 12:29

+ 4:26 Nzm 32:1, Zab 49:4
+ 4:27 Leb 26:33, Nzm 28:64
+ 4:28 Nzm 28:36, Zab 113:13-14, Erm 16:13
+ 4:29 Erm 29:13-14
+ 4:32 Ayup 20:4
+ 4:33 Shıǵ 19:21

+ 4:35 1Pat 2:2, Iysh 45:5, Mrk 12:32, 1Kor 8:4

+ 4:36 Shıǵ 24:17

+ 4:39 Eshu 2:11, Shıǵ 15:11, 3Pat 8:23, 3Pat 8:60

• 4:41 San 35:9-34, Nzm 19:1-13, Eshu 20
+ 4:47 San 21:21-35
+ 4:48 Nzm 3:9
+ 4:49 Nzm 3:17
• 5:1 Shıǵ 20:1-17
+ 5:4 Shıǵ 33:11
+ 5:5 Shıǵ 20:18, Shıǵ 20:21, Shıǵ 24:2
+ 5:6 Leb 26:13
+ 5:7 4Pat 17:35
+ 5:8 Leb 19:4, Leb 26:1, Nzm 27:15

+ 5:9 Shıǵ 34:14, Nzm 4:24, Nzm 6:15, Eshu 24:19, Nax 1:2, Shıǵ 34:7, San 14:18

+ 5:10 Nzm 7:9

+ 5:11 Leb 19:12, Leb 24:10-16

+ 5:12 Shıǵ 31:14-17, Leb 19:30, Leb 23:3, Leb 26:2, San 15:32-36, Mrk 2:27-28, Luk 13:14

+ 5:16 Leb 19:3, Nzm 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mrk 7:10, Mrk 10:19, Luk 18:20, Efs 6:2

+ 5:17 Jar 9:6, Leb 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mrk 10:19, Luk 18:20, Rim 13:9, Yaqp 2:11

+ 5:18 Leb 18:20, Leb 20:10, Nzm 22:22, Hkm 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 5:19 Leb 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 5:20 Shıǵ 23:1, Nzm 19:16-20, Hkm 19:5, Hkm 19:9, Hkm 21:28, Hkm 24:28, Hkm 25:18, Mat 19:18

+ 5:21 Erm 5:8, Mat 5:28, Luk 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 5:22 Shıǵ 31:18
+ 5:25 Shıǵ 19:21
+ 5:27 Shıǵ 20:18-19
+ 5:28 Nzm 18:17
+ 5:32 Eshu 1:7, 4Pat 22:2
+ 5:33 Nzm 10:13
+ 6:2 Waz 12:13
+ 6:3 Jar 15:5, Jar 22:17
+ 6:4 Mrk 12:29, Zxr 14:9

+ 6:5 Nzm 11:13, Mat 22:37, Mrk 12:30, Luk 10:27

+ 6:7 Nzm 4:9, Zab 118:13
+ 6:8 Shıǵ 13:9, Shıǵ 13:16, Nzm 11:18
+ 6:9 Nzm 11:20
+ 6:10 Eshu 24:13

+ 6:13 4Pat 17:36, Mat 4:10, Luk 4:8, Nzm 10:20, Eshu 2:12, Erm 4:2

+ 6:15 Shıǵ 20:5
+ 6:16 Shıǵ 17:2, Mat 4:7, Luk 4:12
+ 6:19 Shıǵ 23:28-30
+ 6:20 Shıǵ 12:26
+ 6:21 Shıǵ 20:2
+ 6:22 Zab 134:8
+ 6:25 Nzm 24:13
+ 7:1 Shıǵ 23:23

+ 7:2 San 21:2, Nzm 3:6, Nzm 20:16-17, Eshu 6:20

+ 7:3 2Kor 6:14, Shıǵ 34:15-16, Eshu 23:12-13, Biy 3:6, 3Pat 11:2-4

+ 7:4 Nzm 6:15
+ 7:5 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13
+ 7:6 1Pet 2:9, Shıǵ 19:5-6
+ 7:7 1Jln 16:19
+ 7:8 Erm 31:3, Hosh 11:1, Mal 1:2
+ 7:9 Shıǵ 20:6, Nzm 5:10
+ 7:10 Ayup 34:11, Iysh 59:18, Nax 1:2
+ 7:12 Jar 17:2, Jar 26:3
+ 7:14 Shıǵ 23:26
+ 7:15 Shıǵ 9:15, Shıǵ 15:26, Shıǵ 23:25
+ 7:16 Shıǵ 23:33
+ 7:19 Nzm 3:21, Eshu 10:25
+ 7:20 Shıǵ 23:28, Eshu 24:12
+ 7:21 Nxm 4:14
+ 7:22 Shıǵ 23:29
+ 7:24 Eshu 10:24, Eshu 11:12, Eshu 1:5
+ 7:25 Eshu 7:20-21
+ 8:2 Shıǵ 16:35, Amo 2:10, Shıǵ 15:25

+ 8:3 Shıǵ 16:14-15, Shıǵ 16:31, Mat 4:4, Luk 4:4

+ 8:4 Nzm 29:5, Nxm 9:21
+ 8:5 Hkm 3:12, Evr 12:7
+ 8:7 Nzm 11:11

+ 8:14 Hkm 30:9, Zab 77:11, Zab 105:21, Hosh 13:6

+ 8:15 San 21:6, Hosh 13:5, Shıǵ 17:6, San 20:11

+ 8:16 Shıǵ 16:5, Shıǵ 16:31
+ 8:17 Biy 7:2
+ 8:20 Dan 9:11
+ 9:2 San 13:23, Nzm 1:28

+ 9:3 Shıǵ 20:5, Shıǵ 24:17, Nzm 4:24, Evr 12:29, Shıǵ 23:29-31

+ 9:4 Jar 15:16
+ 9:5 Jar 50:24
+ 9:6 4Pat 17:14, 2Jln 30:8
+ 9:8 Shıǵ 32:4, Shıǵ 32:10
+ 9:9 Shıǵ 24:18, Mat 4:2
+ 9:10 Shıǵ 31:18
+ 9:12 Shıǵ 32:7-10
+ 9:14 Zab 9:6, San 14:12
+ 9:18 Shıǵ 34:28, Shıǵ 32:11-14
+ 9:21 Shıǵ 32:20
+ 9:22 Shıǵ 17:7, San 11:3, San 11:34
+ 9:23 San 13:3, San 14:1
+ 9:26 Shıǵ 32:11-13
+ 9:28 San 14:16
+ 9:29 Nxm 1:10
• 10:1 Shıǵ 34:1-4
+ 10:1 Shıǵ 25:10
+ 10:2 Shıǵ 25:16, Shıǵ 25:21
+ 10:3 Shıǵ 37:1-9

+ 10:4 Shıǵ 20:1-17, Nzm 5:6-21, Shıǵ 34:28-29

+ 10:5 Shıǵ 40:20, 3Pat 8:9
+ 10:6 San 33:30-31, San 20:28, San 33:38
+ 10:7 San 33:33
+ 10:8 San 8:14
+ 10:9 San 18:20
+ 10:10 Shıǵ 34:28
+ 10:11 Shıǵ 33:1
+ 10:12 Mix 6:8, Eshu 24:14, 1Pat 12:24
+ 10:13 Nzm 5:33
+ 10:14 Shıǵ 9:29, Nxm 9:6
+ 10:15 Rim 11:28

+ 10:16 Nzm 30:6, Erm 4:4, Rim 2:29, Shıǵ 32:9

+ 10:17 Eshu 22:22, Zab 49:1, Zab 135:2, Dan 2:47, Dan 11:36, 1Tim 6:15, Ayan 17:14, Ayan 19:16, Elsh 10:34, Rim 2:11, Gal 2:6, Efs 6:9, Kol 3:25, 1Pet 1:17, 2Jln 19:7

+ 10:18 Zab 67:5, Zab 145:9
+ 10:19 Shıǵ 22:21, Leb 19:34
+ 10:20 Nzm 6:13, Nzm 30:20

+ 10:22 Jar 46:27, Shıǵ 1:5, Jar 15:5, Jar 22:17

+ 11:4 Shıǵ 14:27-28
+ 11:5 Zab 77:14-40
+ 11:6 San 16:31-33
+ 11:9 Jar 50:24, Shıǵ 3:8
+ 11:11 Nzm 8:7
+ 11:12 3Pat 9:3
+ 11:13 Nzm 6:5, Eshu 22:5
+ 11:14 Leb 26:4, Erm 5:24, Iol 2:23
+ 11:15 Zab 103:14
+ 11:17 3Pat 8:35, 3Pat 17:1, 2Jln 6:26
+ 11:18 Shıǵ 13:9, Shıǵ 13:16, Nzm 6:8
+ 11:19 Nzm 4:9
+ 11:20 Nzm 6:9

+ 11:24 Eshu 1:3, Jar 15:18, Shıǵ 23:31, San 34:1-12, Eshu 1:4

+ 11:25 Nzm 7:24
+ 11:26 Nzm 30:1, Nzm 30:15
+ 11:27 Leb 26:1-13, Nzm 28:2-14
+ 11:28 Leb 26:14-45, Nzm 28:15-45
+ 11:29 Nzm 27:12-13, Eshu 8:33
+ 11:30 Jar 12:6
+ 12:2 4Pat 16:4

+ 12:3 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13, Nzm 7:5, Biy 2:2, 3Pat 14:23

+ 12:5 3Pat 18:29
+ 12:7 Nzm 27:7
+ 12:8 Biy 17:6, Biy 21:25
+ 12:9 Zab 94:11
+ 12:10 Eshu 23:1
+ 12:11 3Pat 8:29
+ 12:12 San 18:20, Nzm 10:9
+ 12:16 Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:13
+ 12:19 Nzm 14:27, Nxm 13:10

+ 12:23 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:13

+ 12:30 4Pat 17:15
+ 12:31 4Pat 17:31, Erm 7:31, Erm 19:5
+ 12:32 Nzm 4:2, Ayan 22:18
+ 13:1 Erm 23:25, Erm 23:32, Zxr 10:2

+ 13:2 Mrk 13:22, 2Sal 2:9, Ayan 13:13, Ayan 16:14

+ 13:5 Nzm 18:20
+ 13:8 Hkm 1:10
+ 13:9 Shıǵ 32:27-28, Nzm 17:7
+ 13:10 Nzm 17:5

+ 13:13 Biy 19:22, Biy 20:13, 1Pat 2:12, 1Pat 10:27, 1Pat 25:17, 2Pat 16:7, 2Pat 20:1, 3Pat 21:10, 3Pat 21:13

+ 13:16 Eshu 8:28

+ 13:17 Eshu 7:20-21

+ 14:1 Mat 5:9, Yuxn 1:12, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14, Leb 19:27-28, Leb 21:5

+ 14:2 Shıǵ 19:5

• 14:3 Leb 11

+ 14:21 Leb 7:24, Leb 11:39-40, Shıǵ 19:6, Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26

+ 14:22 Leb 27:30, San 18:21
+ 14:27 Nzm 12:19, San 18:20, Nzm 10:9
+ 14:28 Nzm 26:12
+ 15:1 Nzm 31:10, Nxm 10:31
+ 15:3 Nzm 23:20
+ 15:6 Nzm 28:12, 3Pat 4:21, Ezr 4:20

+ 15:8 Leb 25:35-36, Zab 36:26, Mat 5:42, Yaqp 2:15, 1Yuxn 3:17

+ 15:11 Mat 26:11
+ 15:12 Shıǵ 21:2
+ 15:17 Shıǵ 21:5-6
+ 15:19 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 15:21 Leb 22:20
+ 15:23 Leb 17:13, Nzm 12:23-24

• 16:1 Shıǵ 12:1-39, Shıǵ 13:3-10, Shıǵ 23:14-17, Leb 23:4-22, Leb 23:33-43, San 28:16-31, San 29:12-39

+ 16:3 Shıǵ 12:11
+ 16:4 Shıǵ 34:25
+ 16:9 Shıǵ 34:22
+ 16:12 Nzm 5:15
+ 16:13 Shıǵ 23:16

+ 16:18 Shıǵ 18:21, Ezr 7:25, San 11:16, Nzm 1:16-17

+ 16:19 Shıǵ 23:2-3, Leb 19:15, Shıǵ 23:8, 1Pat 8:3, Hkm 17:8, Waz 7:7

+ 16:21 Shıǵ 34:13, Nzm 7:5
+ 17:1 Leb 22:20
+ 17:5 Nzm 13:10
+ 17:6 San 35:30, Nzm 19:15
+ 17:7 Nzm 13:9
+ 17:9 Nzm 19:17
+ 17:14 1Pat 8:5
+ 17:15 1Pat 9:16

+ 17:16 Eshu 11:6, 2Pat 8:4, 1Jln 18:4, 3Pat 10:28, 2Jln 1:16, 2Jln 9:28

+ 17:17 3Pat 11:1-4, Nxm 13:26, Hkm 31:3, 3Pat 10:14, 3Pat 10:27, 2Jln 1:15, 2Jln 9:27

+ 17:19 Eshu 1:8
+ 18:2 San 18:20, Nzm 10:9, Eshu 13:14
+ 18:3 Leb 7:30-34
+ 18:4 San 18:12
+ 18:6 San 35:2, Biy 17:7
+ 18:9 Leb 18:26-30, Nzm 12:29-31

+ 18:10 Leb 18:21, 4Pat 16:3, 4Pat 17:17, 4Pat 23:10, 2Jln 33:6, Erm 32:35

+ 18:11 Shıǵ 22:18, Leb 19:26, Leb 19:31

+ 18:15 Mrk 9:8, Yuxn 1:21, Elsh 3:22, Elsh 7:37

+ 18:16 Shıǵ 20:19, Nzm 5:27
+ 18:17 Nzm 5:28
+ 18:18 Yuxn 4:25

+ 18:20 Nzm 13:5, Erm 14:15, Erm 23:30, Ezk 13:8

• 19:1 San 35:9-34, Nzm 4:41-43, Eshu 20
+ 19:5 Shıǵ 21:13
+ 19:10 Hkm 6:17
+ 19:11 Nzm 27:24
+ 19:13 Nzm 21:9

+ 19:14 Nzm 27:17, Ayup 24:2, Hkm 22:28, Hkm 23:10, Hosh 5:10

+ 19:15 San 35:30, Nzm 17:6, Mat 18:16, 2Kor 13:1, 1Tim 5:19, Evr 10:28

+ 19:16 Shıǵ 20:16
+ 19:17 Nzm 17:9, Nzm 25:1
+ 19:19 Hkm 19:5
+ 19:21 Shıǵ 21:23-25, Leb 24:19-20, Mat 5:38
+ 20:1 2Jln 13:12, 2Jln 20:15-17
+ 20:7 Nzm 24:5
+ 20:8 Biy 7:3
+ 20:14 San 31:7, San 31:9, Eshu 8:2
+ 20:17 Nzm 7:2, Eshu 10:40-41
+ 20:19 4Pat 3:19
+ 21:3 San 19:2, 1Pat 6:7
+ 21:5 San 6:22-27
+ 21:8 Yuns 1:14
+ 21:9 Nzm 19:13
+ 21:12 1Kor 11:6
+ 21:15 Jar 29:30, Jar 29:33
+ 21:17 4Pat 2:9
+ 21:18 Shıǵ 20:12, Nzm 5:16
+ 21:20 Hkm 23:20-21
+ 21:22 San 25:4

+ 21:23 Eshu 8:29, Eshu 10:26-27, Yuxn 19:31, Gal 3:13

+ 22:1 Shıǵ 23:4
+ 22:6 Shıǵ 23:19, Leb 22:28
+ 22:9 Leb 19:19
+ 22:12 San 15:38
+ 22:22 Shıǵ 20:14, Leb 20:10, Yuxn 8:5
+ 22:29 Jar 34:8, Shıǵ 22:16-17, 2Pat 13:1-22
+ 22:30 Leb 18:8, Nzm 27:20
+ 23:1 Leb 21:18-20, Iysh 56:4-5
+ 23:3 Nxm 13:1-2, Joq 1:10
+ 23:4 San 22:5-6
+ 23:5 San 24:10, Hkm 26:2

+ 23:7 Jar 25:24-26, Jar 36:8, San 20:14, Shıǵ 22:21, Shıǵ 23:9

+ 23:10 Leb 15:1-5

+ 23:14 Leb 26:12

+ 23:17 Leb 19:29, 3Pat 14:24, 3Pat 15:12, 3Pat 22:46, 4Pat 23:7, Hosh 4:14

+ 23:20 Shıǵ 22:25, Nzm 15:3
+ 23:21 San 30:3, Waz 5:3
+ 23:25 Mrk 2:23, Rut 2:2
+ 24:1 Mal 2:16, Mat 5:31, Mat 19:7, Mrk 10:4
+ 24:4 Erm 3:1
+ 24:5 Nzm 20:7, Hkm 5:18
+ 24:7 Shıǵ 21:16
+ 24:8 Leb 13:2
+ 24:9 San 12:10-15
+ 24:13 Shıǵ 22:26-27, Nzm 6:25, Zab 111:9
+ 24:14 Leb 25:39
+ 24:15 Leb 19:13, Yaqp 5:4

+ 24:16 4Pat 14:6, 2Jln 25:4, Erm 31:29-30, Ezk 18:20

+ 24:17 Shıǵ 22:21
+ 24:19 Leb 19:9, Leb 23:22, Rut 2:1-2
+ 25:1 Nzm 19:17
+ 25:3 2Kor 11:24
+ 25:4 1Kor 9:9, 1Tim 5:18
+ 25:5 Mat 22:24, Mrk 12:19, Luk 20:28
+ 25:6 Jar 38:8, Rut 4:10
+ 25:9 Rut 4:7
+ 25:14 Leb 19:36
+ 25:17 Shıǵ 17:8
+ 25:19 1Pat 15:2-8
+ 26:2 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Leb 23:10
+ 26:5 Jar 46:27, Shıǵ 1:7
+ 26:6 Shıǵ 1:11, Shıǵ 1:14
+ 26:7 Shıǵ 2:23-25, Shıǵ 3:9
+ 26:8 Shıǵ 12:51
+ 26:9 Shıǵ 3:8
+ 26:12 Leb 27:30, Nzm 14:28-29

+ 26:14 Leb 7:20, Leb 21:1, Leb 21:11, Hosh 9:4

+ 26:15 2Jln 30:27, Zab 32:14, Iysh 63:15, Shıǵ 3:8

+ 26:18 Shıǵ 19:5
+ 26:19 Nzm 28:1, Shıǵ 19:6
+ 27:2 Eshu 4:1-3
+ 27:5 Shıǵ 20:25, Eshu 8:30, 3Pat 6:7
+ 27:7 Nzm 12:7
+ 27:8 Iysh 8:1, Iysh 30:8, Xab 2:2
+ 27:9 Nzm 26:18
+ 27:12 Nzm 11:29, Eshu 8:33
+ 27:15 Shıǵ 20:4-5, Shıǵ 34:17, Nzm 5:8
+ 27:16 Shıǵ 20:12, Shıǵ 21:17, Leb 19:3
+ 27:17 Nzm 19:14
+ 27:18 Leb 19:14
+ 27:19 Shıǵ 22:21-22
+ 27:20 Leb 18:8, Nzm 22:30
+ 27:21 Shıǵ 22:19, Leb 18:23
+ 27:22 Leb 18:9, 2Pat 13:12
+ 27:23 Leb 18:17, Leb 20:14
+ 27:24 Nzm 19:11
+ 27:25 Shıǵ 23:7, Nzm 16:19
+ 27:26 Zab 118:21, Erm 11:3, Gal 3:10
• 28:1 Leb 26:1-13, Nzm 11:13-15
+ 28:1 Nzm 26:19
+ 28:6 Zab 120:7
+ 28:7 Shıǵ 23:27
+ 28:8 Leb 25:20-21
+ 28:9 Shıǵ 19:6
+ 28:12 Nzm 11:14, Nzm 15:6
• 28:15 Leb 26:14-45
+ 28:15 Dan 9:11, Zxr 1:6, Mal 2:2

+ 28:22 Leb 26:16, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, Amo 4:9, Xag 2:17

+ 28:24 Erm 3:3, Amo 4:7

+ 28:25 Eshu 7:4

+ 28:26 1Pat 17:44, 1Pat 17:46, Zab 78:2, Erm 16:4, Erm 19:7, Erm 34:20, Iysh 17:2, Erm 7:33

+ 28:27 Shıǵ 9:10

+ 28:29 Ayup 5:14, Ayup 12:25, Iysh 59:10, Sef 1:17

+ 28:30 Nzm 20:5-7, Erm 8:10, Amo 5:11, Sef 1:13

+ 28:32 2Jln 29:9
+ 28:33 Biy 6:4
+ 28:35 Ayup 2:7

+ 28:36 4Pat 17:3-4, 4Pat 24:15, 4Pat 25:7, 2Jln 33:11, Nzm 4:28

+ 28:37 3Pat 9:7, 2Jln 7:20, Erm 24:9, Ezk 5:15

+ 28:38 Mix 6:15, Xag 1:6, Iol 1:4
+ 28:39 Sef 1:13
+ 28:41 Joq 1:5
+ 28:47 Nxm 9:35
+ 28:48 Erm 27:2

+ 28:49 Iysh 5:26, Erm 5:15, Erm 48:40, Erm 49:22, Ezk 17:3, Hosh 8:1, Xab 1:8

+ 28:51 Nxm 9:37, Erm 5:17

+ 28:52 4Pat 17:5, 4Pat 25:1

+ 28:53 Leb 26:29, 4Pat 6:29, Joq 4:10, Erm 19:9, Ezk 5:10

+ 28:57 4Pat 6:29, Joq 4:10, Ezk 5:10
+ 28:60 Shıǵ 9:1-12
+ 28:62 Jar 15:5, Nzm 10:22
+ 28:63 Erm 32:41

+ 28:64 Leb 26:33, Nzm 4:27, Nxm 1:8, Erm 9:16, Ezk 12:15, Zxr 7:14

+ 28:67 Ayup 7:4
+ 28:68 Nzm 17:16, Hosh 8:13, Hosh 9:3
+ 29:1 Shıǵ 19:1-6
+ 29:4 Iysh 6:9-10, Erm 5:21, Rim 11:8
+ 29:5 Nzm 8:4, Nxm 9:21
+ 29:6 Shıǵ 15:25, Shıǵ 16:4, Shıǵ 17:6
+ 29:7 San 21:21-35
+ 29:8 San 32:33
+ 29:9 3Pat 2:3
+ 29:11 Eshu 9:21
+ 29:13 Shıǵ 6:7
+ 29:18 Evr 12:15
+ 29:20 Nzm 9:14, Zab 9:6

+ 29:23 Biy 9:45, Jar 14:2, Jar 19:24, Iysh 13:19, Hosh 11:8, Sef 2:9

+ 29:24 Leb 26:32, 3Pat 9:8, 2Jln 7:21, Erm 22:8-9

+ 29:25 4Pat 17:15
+ 29:27 Leb 26:14-39, Nzm 28:15-68, Zxr 5:3
+ 29:28 3Pat 14:14
+ 29:29 Hkm 25:2
+ 30:1 Nzm 11:26, Leb 26:40

+ 30:2 1Pat 7:3, 3Pat 8:48, Iysh 55:7, Hosh 6:1

+ 30:3 Erm 32:37, Ezk 34:13, Ezk 36:24
+ 30:4 Nxm 1:9
+ 30:6 Nzm 10:16, Erm 4:4, Erm 31:33
+ 30:7 Jar 12:3, Shıǵ 23:22
+ 30:12 Rim 10:6
+ 30:15 Nzm 11:26, Erm 21:8
+ 30:20 Nzm 10:20

+ 31:2 Nzm 34:7, San 20:12, San 27:12-13, Nzm 3:27

+ 31:3 Nzm 1:38
+ 31:4 San 21:21-35
+ 31:5 Nzm 7:2
+ 31:6 Eshu 1:5, 3Pat 6:13
+ 31:7 Eshu 1:6
+ 31:10 Nzm 15:1, Shıǵ 23:16
+ 31:11 4Pat 23:2, Nxm 8:3
+ 31:12 Eshu 8:33, Eshu 8:35
+ 31:14 Nzm 34:5, San 27:19
+ 31:15 Shıǵ 33:9, San 12:5

+ 31:16 Shıǵ 34:15, Biy 2:12-13, Biy 2:20, Erm 11:10

+ 31:17 San 14:42, Biy 6:13
+ 31:19 Nzm 32:1-43
+ 31:20 Shıǵ 3:8
+ 31:23 Eshu 1:6
+ 31:24 Eshu 24:25-26
+ 31:26 4Pat 22:8, 2Jln 34:14

+ 31:29 Biy 2:12-13, Biy 2:19, 4Pat 22:17, 2Jln 34:22

+ 32:1 Iysh 1:2, Mix 1:2

+ 32:2 Iysh 55:10-11, Zab 71:6

+ 32:4 Mat 5:48, 2Pat 22:31, Zab 17:31, Ayup 34:10, Rim 9:14

+ 32:6 Erm 5:21, Iysh 63:16, Iysh 64:8, Yuxn 8:41, Iysh 44:2, Iysh 51:13

+ 32:7 Zab 76:6, Ayup 8:8
+ 32:8 Jar 11:8, Elsh 17:26
+ 32:9 Shıǵ 19:5, Zxr 2:12

+ 32:10 Zab 16:8, Ezk 16:5-6, Hosh 13:5, Zxr 2:8

+ 32:11 Shıǵ 19:4, Iysh 31:5
+ 32:13 Iysh 58:14, Ayup 29:6
+ 32:15 Nxm 9:25, Zab 88:27, Zab 94:1
+ 32:16 Biy 5:8, Zab 77:58
+ 32:17 Zab 105:37, 1Kor 10:20
+ 32:18 Iysh 17:10, Erm 2:32
+ 32:21 2Jln 13:9, Erm 5:7, Rim 10:19
+ 32:22 Erm 15:14, Erm 17:4

+ 32:23 Ayup 6:4, Zab 7:13, Zab 37:3, Joq 3:12, Ezk 5:16

+ 32:24 Leb 26:22, Erm 8:17, Ezk 5:17
+ 32:25 Joq 1:20, Ezk 7:15
+ 32:27 Zab 12:5, Iysh 10:13
+ 32:28 Iysh 27:11, Erm 4:22
+ 32:30 Leb 26:8, Eshu 23:10, Biy 15:15
+ 32:31 1Pat 2:2
+ 32:32 Jar 18:20
+ 32:33 Zab 57:5-6
+ 32:35 Rim 12:19, Evr 10:30

+ 32:36 Zab 134:14, Evr 10:30, 3Pat 14:10, 3Pat 21:21, 4Pat 9:8, 4Pat 14:26

+ 32:37 Biy 10:14, Erm 2:28

+ 32:39 Shıǵ 20:3, 1Pat 2:6, 4Pat 5:7, Ayup 5:18, Zab 102:3, Zab 146:3, Hosh 6:1, Ayup 10:7, Iysh 43:13

+ 32:41 Zab 7:13, Iysh 27:1, Iysh 34:5, Iysh 66:16, Ezk 21:3, Ezk 21:9-10, Nzm 32:41, Iysh 1:24

+ 32:42 Erm 46:10

+ 32:43 Rim 15:10, Jar 4:10-12, Zab 78:10, Ayan 6:10, Ayan 19:2

+ 32:46 Nzm 4:9
+ 32:47 Leb 18:5
+ 32:49 San 27:12
+ 32:50 San 33:38
+ 32:51 San 20:12, San 27:14
+ 32:52 Nzm 3:27
• 33:1 Jar 49:1-28
+ 33:1 Ezr 3:2, Zab 89:1

+ 33:2 Zab 49:2, Zab 79:2, Zab 93:1, Xab 3:3, Dan 7:10, Zxr 14:5, Elsh 7:53, Gal 3:19, Shıǵ 19:18

+ 33:4 Yuxn 1:17, Yuxn 7:19
+ 33:5 Nzm 32:15, Iysh 44:2
+ 33:8 Shıǵ 17:7, San 20:13

+ 33:9 Shıǵ 32:26-29, Nzm 17:9-11, 2Jln 17:9, Ezr 7:10, Shıǵ 30:7-8

+ 33:13 Jar 27:28
+ 33:15 Jar 49:26, Xab 3:6
+ 33:16 Shıǵ 3:2-4
+ 33:17 3Pat 22:11, Jar 48:19
+ 33:19 Zab 4:6
+ 33:20 1Jln 12:8
+ 33:21 San 32:1-5, San 32:16-19
+ 33:22 Eshu 19:47, Biy 18:27
+ 33:23 Eshu 19:32-39

+ 33:26 Nzm 32:15, Nzm 33:5, Iysh 44:2, Shıǵ 15:11

+ 33:27 Zab 54:20, Zab 89:3, Zab 92:2, Xab 1:12, Zab 89:1, Zab 90:9

+ 33:28 San 23:9

+ 33:29 2Pat 7:23, Jar 15:1, Zab 32:20, 2Pat 22:45

+ 34:3 Biy 1:16, Biy 3:13, Jar 14:2, Jar 19:22, Jar 13:12

+ 34:4 Jar 12:7, Jar 50:24, Nzm 3:27
+ 34:6 Yahu 1:9
+ 34:7 Nzm 31:2
+ 34:8 San 20:29
+ 34:9 San 27:18, San 27:23, Iysh 11:2
+ 34:10 Shıǵ 33:11

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Nızamnıń qaytalanıwı

Alǵí sóz

Nızamnıń qaytalanıwı

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi